Kim jest futurolog? Czym się zajmuje i jak pracuje

Kim jest futurolog, na ilustracji: postać widziana od tyłu stoi przed świtem przy oknie i patrzy na drogę rozwidlającą się w kilka dróg ku horyzontowi; na stole luneta, mapa i kompas.
Kim jest futurolog? Rola analityków strategicznych skupionych na długim horyzoncie. Ilustracja wygenerowana przez AI; projekt karty: Competitive Futures.

Wersja angielska (English version): What Is a Futurist? What They Do and How They Work

Futurolog to specjalista, który bada trendy mogące zmienić branżę, instytucję lub kraj, ustala, co te zmiany by oznaczały, i pomaga liderom zdecydować, co z tym zrobić. Futurolog nie przepowiada przyszłości. Nikt nie potrafi. Jego praca polega na tym, by dać decydentom lepszy obraz tego, co nadchodzi, niż mieliby bez niego, i to na tyle wcześnie, by mogli działać.

W skrócie

  • Co robi futurolog: bada trendy, ocenia prognozy innych, śledzi ich konsekwencje, buduje scenariusze i przekazuje wyniki tym, którzy muszą decydować.
  • Czego nie robi: nie wróży, nie obiecuje pewności i nie sprzedaje dzisiejszej technologii jako „przyszłości”.
  • Kto go zatrudnia: firmy planujące długoterminowe inwestycje oraz rządy. Finlandia, Singapur, Komisja Europejska i amerykański Government Accountability Office mają stałe jednostki foresightu.
  • Od kiedy istnieje ta dziedzina: metody pochodzą z lat 40.–60. XX wieku. Pierwszy program magisterski ruszył w 1974 roku.
  • Jak go ocenić: po źródłach, jawnych założeniach, więcej niż jednym scenariuszu i opublikowanym dorobku, który obejmuje także pomyłki.

Definicja robocza

Okładka Future, Inc. Erica Garlanda (AMACOM, 2007).
Future, Inc. (AMACOM, 2007)

W Future, Inc. (AMACOM, 2007) zdefiniowałem tę pracę jednym zdaniem: „Futurologia to proces odkrywania, które trendy zmienią nasz świat, analizowania ich potencjalnego wpływu na konkretne działania, a następnie przekazywania współpracownikom, co nas czeka”.

To zdanie opiera się na trzech czasownikach. Odkrywać znaczy prowadzić badania, w większości poza branżą klienta. Analizować znaczy ustalać, co trend zrobiłby z konkretnym produktem, rynkiem lub polityką. Przekazywać znaczy dostarczać wyniki ludziom, którzy o nie nie prosili i mogą ich nie chcieć. Futurolog, który robi tylko pierwsze, jest badaczem. Ten, kto robi tylko trzecie, jest prelegentem.

Dziedzina ma kilka nazw. Studia nad przyszłością (futures studies) to termin akademicki. Foresight strategiczny to nazwa, jaką rządy i firmy zwykle nadają praktyce stosowanej. Futurologia to starsze słowo, ukute w latach 40. przez niemieckiego politologa Ossipa Flechtheima, w polszczyźnie najbardziej rozpowszechnione. Futuryzm to także nazwa włoskiego ruchu artystycznego zapoczątkowanego manifestem F. T. Marinettiego z 1909 roku, który nie ma z tym nic wspólnego.

Czym naprawdę zajmuje się futurolog

Metoda, której uczę, ma sześć kroków. Każdy ma osobny przewodnik w tym serwisie.

  1. Zmapuj system. Rozpisz wszystko, co dotyka pytania: klientów, konkurentów, dostawców, regulatorów, technologie i siły, które na nich działają. Zob. mapowanie systemów (po angielsku) i analizę STEEP.
  2. Zbadaj trendy. Znajdź mierzalne zmiany, które już zachodzą, na podstawie danych źródłowych. Zob. analizę trendów (po angielsku).
  3. Oceń prognozy. Zbierz oczekiwania ekspertów i zważ każde twierdzenie według jego założeń i interesów autora. Zob. jak ocenić prognozę (po angielsku).
  4. Prześledź konsekwencje. Zapytaj, co spowoduje każda zmiana i co z kolei spowoduje to. Zob. efekty drugiego rzędu i koło przyszłości (po angielsku).
  5. Zbuduj scenariusze. Zamień badania w niewielki zestaw konkretnych, różnych przyszłości. Zob. planowanie scenariuszowe (po angielsku).
  6. Komunikuj. Przedstaw wyniki decydentom językiem, którego nie zignorują. Zob. komunikowanie foresightu (po angielsku).

Dwa krótkie przypadki z książki pokazują, co daje ta praca.

W 1999 roku producenci dóbr konsumpcyjnych chcieli wiedzieć, jak przyszłość zmieni opakowania. Pracując z futurologami, ich inżynierowie opakowań spojrzeli poza karton i plastik, na trendy w elektronice i handlu. Zobaczyli, że etykiety RFID tanieją na tyle, by można je było umieścić na pudełku, a ich najwięksi klienci, wielkie sieci handlowe, cyfryzują działalność. Wniosek był taki, że opakowanie będzie musiało stać się częścią gospodarki cyfrowej. Kiedy siedem lat później pisałem książkę, oznakowane przesyłki były produktem komercyjnym.

W 2000 roku menedżer z branży inżynieryjnej nie mógł przyjąć prognozy, że pracownicy budowlani w 2015 roku będą używać na budowie komputerów kieszonkowych. Teraz nie używają komputerów, mówił. Przekonała go jedna obserwacja: nawet biedne dzieci miały PlayStation. Najmniej wykwalifikowany pracownik z 2015 roku dorastałby z oprogramowaniem, menu i kontrolerami. Założył, że pracownicy jutra będą tacy jak dzisiejsi, i nie wiedział, że to zakłada.

Co zyskują liderzy

Rozdział 1 Future, Inc. wymienia cztery korzyści, jakie organizacja czerpie z badania przyszłości.

  • Szerszą perspektywę. Bieżące zarządzanie wypiera szerszy obraz. Specjalizacja jeszcze go zawęża. Foresight to zaplanowany czas, by podnieść głowę.
  • Podważenie podstawowych założeń. To korzyść, której klienci najmniej się spodziewają i której najbardziej potrzebują. Książka formułuje to, co nazwałem regułą naczelną: „jeśli wyniki potwierdzają wszystko, co kiedykolwiek myśleliście o świecie i jego kierunku, są bezużyteczne”.
  • Zdolność wykrywania zagrożeń i szans. Pojedynczy trend rzadko jest zabójczy. Kilka naraz może być. Przykładem z książki są sklepy rolnicze w Nowej Anglii, gdzie zbiegły się boom budowlany, wielkopowierzchniowy handel, rolnictwo na większą skalę i przenoszenie się rolnictwa na Środkowy Zachód i do Kalifornii, a spółdzielnia ze stuletnią historią sprzedała majątek.
  • Zrozumienie własnej roli w historii. Przywódcy dużych instytucji kształtują życie ludzi, którzy jeszcze się nie urodzili. Foresight pozwala im spojrzeć na świat, który budują.

Czym futurolog nie jest

Nie jest wróżbitą. Książka zaczyna ten temat od prośby, by czytelnik zapomniał o „fusach z herbaty, czarodziejskich kapeluszach, kryształowych kulach i jasnowidzeniu”. Mówi też: „nie sposób wiedzieć dokładnie, jak potoczy się przyszłość, a jeśli ktoś wam to obiecuje, trzymajcie rękę na portfelu”.

Nie jest promotorem technologii. Prelegent, który unosi tegoroczne urządzenie i ogłasza, że przyszłość nadeszła, sprzedaje teraźniejszość. Prawdziwy foresight pyta, co następne dziesięć lat zrobi z tym urządzeniem i z branżą wokół niego.

Nie zastępuje decyzji. Futurolog daje zespołowi kierowniczemu kilka wiarygodnych przyszłości i sygnały, po których można poznać, która nadchodzi. Wybór pozostaje zadaniem zespołu. Jak napisałem na końcu książki: „Zamazany obraz jest lepszy niż żaden”.

Sam mam skomplikowany stosunek do angielskiego słowa futurist. Przylgnęło do tylu scenicznych występów, że poważni praktycy często go unikają, a w 2012 roku pisałem o własnych zastrzeżeniach (po angielsku). Liczy się metoda. Nauczyłem się jej od Joe Coatesa, jednego z twórców tej dziedziny, i napisałem to w podziękowaniach w książce: był futurologiem, „od którego ukradłem każdy pomysł, jaki zdołałem zapisać lub zapamiętać”.

Futurolog, prognosta, planista, analityk

Te cztery role są często mylone, a odpowiadają na różne pytania.

RolaPytanie podstawoweTypowy horyzontCo otrzymujesz
PrognostaIle wyniesie ta liczba?Od miesięcy do kilku latSzacunek z przedziałem
FuturologCo może się zmienić i co by to dla nas znaczyło?Od 5 do 20 latTrendy, konsekwencje i scenariusze
Planista strategicznyCo zrobimy?Od 1 do 5 latPlan i budżet
Analityk wywiaduCo się dzieje i co zamierzają zrobić inni?Od teraz do 2 latOceny na potrzeby decyzji

Dobrze zarządzana organizacja korzysta ze wszystkich czterech i dba o to, by ze sobą rozmawiały.

Skąd wziął się ten zawód i kto go dziś zatrudnia

Nowoczesna dziedzina ukształtowała się między latami 40. a 60. XX wieku, w kilku miejscach jednocześnie. W Stanach Zjednoczonych wyrosła z długoterminowego planowania dla rządu i obronności. We Francji Bertrand de Jouvenel opublikował w 1964 roku L’Art de la conjecture i dowodził, że przyszłość należy badać jako zbiór możliwości. The Year 2000 Hermana Kahna i Anthony’ego Wienera ukazało się w 1967 roku. World Future Society powstało w 1966 roku.

Potem przyszło kształcenie. University of Houston–Clear Lake uruchomił w 1974 roku program magisterski z badań nad przyszłością, który uczelnia opisuje jako najdłużej działający program tego typu. Association of Professional Futurists powstało w 2002 roku.

Rządy wbudowały foresight w swoje stałe struktury:

  • Finlandia. Parlament powołał Komisję ds. Przyszłości w 1993 roku i uczynił ją komisją stałą w 2000 roku.
  • Singapur. Rząd utworzył Scenario Planning Office w Kancelarii Premiera w 1995 roku, a Centre for Strategic Futures w 2009 roku.
  • Stany Zjednoczone. Government Accountability Office utworzył Center for Strategic Foresight w 2018 roku.
  • Unia Europejska. Komisja Europejska przyjęła pierwsze roczne sprawozdanie z prognozowania strategicznego 9 września 2020 roku.
  • ONZ. 22 września 2024 roku państwa członkowskie przyjęły Pakt na rzecz Przyszłości, z załączoną Deklaracją w sprawie przyszłych pokoleń.

Zajmuję się foresightem strategicznym dla firm i rządów od 30 lat, w tym pracą dla rządów Francji i Monako. Wzór widoczny na tej liście zgadza się z moim doświadczeniem: w foresight inwestują organizacje, które spodziewają się istnieć za dwadzieścia lat i odpowiadają za ludzi, na których wpłyną ich działania.

Jak ocenić futurologa

Joe Coates napisał w przedmowie do Future, Inc., że jednym z celów książki jest „uczynić ludzi mądrzejszymi zleceniodawcami, nabywcami i użytkownikami badań nad przyszłością i ich twierdzeń”. Pięć testów wykonuje większość tej pracy.

  1. Źródła. Czy potrafi pokazać dane stojące za każdym trendem i czy pochodzą one ze źródła pierwotnego?
  2. Założenia i horyzont. Czy mówi, co zakłada i jak daleko patrzy?
  3. Więcej niż jedna przyszłość. Jeden pewny siebie scenariusz to oferta handlowa.
  4. Dyskomfort. Czy praca powiedziała wam coś, czego nie chcieliście usłyszeć? Jeśli potwierdziła wszystko, w co wierzyliście, zastosujcie regułę naczelną.
  5. Dorobek. Czy opublikował wcześniejsze prognozy, także te chybione? Nasze są na stronie prognoz (po angielsku).

Charyzmy nie ma na liście. W How to Predict the Future…and WIN! (2011) fikcyjny dr Egon zaleca oceniać prognozy „według charyzmy osoby, która je przedstawia”. To jeden z 25 błędów foresightu.

Czego to uczy o budowie funkcji wywiadowczej

Futurolog to rola, zanim stanie się nazwą stanowiska. Każda funkcja wywiadowcza potrzebuje kogoś, kto wykonuje tę pracę, niezależnie od tego, czy ktoś nosi ten tytuł.

W praktyce oznacza to trzy rzeczy. Ktoś ma za zadanie patrzeć pięć lat lub dalej, a jego czas jest chroniony przed bieżącą kolejką zadań. Długi horyzont i bieżący obraz wywiadowczy tworzą ludzie, którzy ze sobą rozmawiają, tak by dzisiejsze meldunki czytać w świetle tego, dokąd zmierza system. A funkcja może kwestionować założenia organizacji przed kierownictwem, bo foresight, który tylko potwierdza plan, według reguły samej książki niczego nikogo nie nauczył.

Najczęstsze pytania

Czym zajmuje się futurolog?

Futurolog bada trendy, ocenia prognozy, śledzi ich konsekwencje, buduje scenariusze i przekazuje wyniki decydentom, aby mogli przygotować się na zmiany.

Czy futurolog potrafi przewidzieć przyszłość?

Nie. Futurolog wskazuje wiarygodne przyszłości i wczesne sygnały każdej z nich. Do każdego, kto obiecuje, że wie dokładnie, jak potoczy się przyszłość, należy podchodzić ostrożnie.

Czym różni się futurolog od futurysty?

Oznaczają to samo. W polszczyźnie „futurolog” to termin najczęstszy, a „futurysta” kojarzy się przede wszystkim z ruchem artystycznym. Praktycy mówią też o specjalistach od foresightu lub analitykach foresightu strategicznego.

Jak zostać futurologiem?

Nie ma licencji. Niektórzy praktycy mają dyplomy z foresightu lub studiów nad przyszłością. Większość przychodzi z innej dziedziny, takiej jak ekonomia, inżynieria, wywiad czy nauki humanistyczne, i uczy się metod w praktyce lub od mentora.

Kto zatrudnia futurologów?

Firmy o długich horyzontach inwestycyjnych, takie jak energetyka, ochrona zdrowia, obronność i dobra konsumpcyjne, oraz rządy. Kilka rządów krajowych i organizacji międzynarodowych ma stałe jednostki foresightu.

Czy futurologia ma związek z włoskim futuryzmem?

Nie. Włoski futuryzm był ruchem artystycznym i literackim, który narodził się w 1909 roku. Zawód badania przyszłości rozwinął się niezależnie w połowie XX wieku.

Współpraca z Competitive Futures

Competitive Futures prowadzi badania foresightowe i projekty scenariuszowe dla firm i rządów oraz zapewnia prelegentów na temat budowania kultury foresightu. Aby omówić badanie lub wydarzenie, skontaktuj się z firmą (po angielsku).

Powiązane teksty

Źródła

  • Garland, Eric. Future, Inc.: How Businesses Can Anticipate and Profit from What’s Next. New York: AMACOM, 2007. Foreword by Joseph F. Coates; chapter 1, “Futurism: The Antidote to Chaos.”
  • Garland, Eric. How to Predict the Future…and WIN! Wallingford Press, 2011. Tip 8.
  • de Jouvenel, Bertrand. L’Art de la conjecture. Monaco: Éditions du Rocher, 1964.
  • Kahn, Herman, and Anthony J. Wiener. The Year 2000: A Framework for Speculation on the Next Thirty-Three Years. New York: Macmillan, 1967.
  • University of Houston. “Futurists Will Celebrate Past and Look Ahead,” 30 April 2009. https://www.uh.edu/news-events/stories/2009articles/april2009/043009futurestudiescelebration.php ; and “Future Studies Degree,” March 2008. https://uh.edu/news-events/stories/2008articles/mar08/303_future_studies.php
  • Parliament of Finland. “Committee for the Future.” https://www.eduskunta.fi/EN/valiokunnat/tulevaisuusvaliokunta
  • Centre for Strategic Futures, Singapore. “Who We Are.” https://www.csf.gov.sg/who-we-are/
  • U.S. Government Accountability Office. “Center for Strategic Foresight.” https://gao.gov/about/what-gao-does/audit-role/csf
  • European Commission. “2020 Strategic Foresight Report.” https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/strategic-foresight/2020-strategic-foresight-report_en
  • United Nations. “Pact for the Future.” https://www.un.org/en/node/222117