Fütürist nedir? Ne yapar ve nasıl çalışır

İngilizce sürüm (English version): What Is a Futurist? What They Do and How They Work
Fütürist, bir sektörü, bir kurumu ya da bir ülkeyi değiştirebilecek eğilimleri inceleyen, bu değişimlerin ne anlama geleceğini çıkaran ve liderlerin ne yapacaklarına karar vermelerine yardım eden bir profesyoneldir. Fütürist geleceği önceden söylemez. Bunu kimse yapamaz. İşi, karar vericilere gelmekte olanı, başka türlü sahip olacaklarından daha iyi ve harekete geçebilecekleri kadar erken görmelerini sağlamaktır.
Bir bakışta
- Fütürist ne yapar: eğilimleri araştırır, başkalarının tahminlerini değerlendirir, sonuçlarını izler, senaryolar kurar ve bulguları karar vermesi gerekenlere iletir.
- Ne yapmaz: fal bakmaz, kesinlik vaat etmez, bugünün teknolojisini “gelecek” diye satmaz.
- Kim tutar: uzun ömürlü yatırımlar planlayan şirketler ve hükümetler. Finlandiya, Singapur, Avrupa Komisyonu ve ABD Government Accountability Office’in kalıcı öngörü birimleri vardır.
- Alan ne zamandan beri var: yöntemler 1940’lardan 1960’lara uzanır. İlk lisansüstü program 1974’te açıldı.
- Nasıl değerlendirilir: kaynaklarına, açıkça belirtilmiş varsayımlarına, birden fazla senaryoya ve ıskaları da içeren yayımlanmış bir sicile bakarak.

Çalışma tanımı

Future, Inc. (AMACOM, 2007) kitabında işi tek cümleyle tanımladım: “Fütürizm, dünyamızı hangi eğilimlerin değiştireceğini keşfetme, bunların belirli faaliyetler üzerindeki olası etkisini analiz etme ve ardından meslektaşlara önümüzde ne olduğunu anlatma sürecidir.”
Bu cümleyi üç fiil taşır. Keşfetmek araştırma demektir ve çoğu müşterinin kendi sektörünün dışında yapılır. Analiz etmek, bir eğilimin belirli bir ürüne, pazara ya da politikaya ne yapacağını çıkarmaktır. Anlatmak, bulguları istemeyen ve belki duymak da istemeyen insanlara ulaştırmaktır. Yalnızca ilkini yapan fütürist araştırmacıdır. Yalnızca üçüncüsünü yapan ise konuşmacıdır.
Alanın birkaç adı var. Gelecek çalışmaları (futures studies) akademik terimdir. Stratejik öngörü (strategic foresight), hükümetlerin ve şirketlerin uygulamaya dönük pratiği genellikle böyle adlandırmasıdır. Fütüroloji (gelecekbilim) daha eski bir kelimedir; 1940’larda Alman siyaset bilimci Ossip Flechtheim tarafından türetilmiş ve daha çok basında yaşamaktadır. Fütürizm aynı zamanda F. T. Marinetti’nin 1909 manifestosuyla başlayan bir İtalyan sanat akımının adıdır ve bunların hiçbiriyle ilgisi yoktur.
Bir fütürist gerçekte ne yapar
Öğrettiğim yöntemin altı adımı var. Her adımın bu sitede ayrı bir rehberi bulunuyor.
- Sistemi haritalayın. Soruya dokunan her şeyi ortaya koyun: müşteriler, rakipler, tedarikçiler, düzenleyiciler, teknolojiler ve onlara etki eden güçler. Bkz. sistem haritalama (İngilizce) ve STEEP analizi.
- Eğilimleri araştırın. Süregelen ölçülebilir değişimleri özgün verilerden bulun. Bkz. eğilim analizi (İngilizce).
- Tahminleri değerlendirin. Uzmanların beklentilerini toplayın ve her iddiayı varsayımlarına ve sahibinin çıkarlarına göre tartın. Bkz. bir tahmin nasıl değerlendirilir (İngilizce).
- Sonuçları izleyin. Her değişimin neye yol açacağını, onun da neye yol açacağını sorun. Bkz. ikinci derece etkiler ve gelecek çarkı (İngilizce).
- Senaryolar kurun. Araştırmayı somut ve birbirinden farklı az sayıda geleceğe dönüştürün. Bkz. senaryo planlaması (İngilizce).
- İletin. Bulguları karar verenlerin önüne, görmezden gelemeyecekleri bir dille koyun. Bkz. öngörüyü iletmek (İngilizce).
Kitaptan iki kısa vaka, bu işin ne ürettiğini gösteriyor.
1999’da tüketim malları şirketleri, geleceğin ambalajı nasıl değiştireceğini öğrenmek istedi. Fütüristlerle çalışan ambalaj mühendisleri kartonun ve plastiğin ötesine, elektronik ve perakendedeki eğilimlere baktı. Radyo frekanslı kimlik (RFID) etiketlerinin bir kutuya konacak kadar ucuzladığını ve en büyük müşterileri olan büyük perakende zincirlerinin operasyonlarını dijitalleştirdiğini gördüler. Sonuç, ambalajın dijital ekonominin bir parçası olmak zorunda kalacağıydı. Kitabı yedi yıl sonra yazdığımda etiketli sevkiyatlar ticari bir ürün hâline gelmişti.
2000’de bir mühendislik yöneticisi, 2015’te inşaat işçilerinin şantiyede el bilgisayarı kullanacağı tahminini kabul edemiyordu. Şimdi bilgisayar kullanmıyorlar, diyordu. Fikrini tek bir gözlem değiştirdi: yoksul çocukların bile PlayStation’ı vardı. 2015’in en az vasıflı işçisi yazılımla, menülerle ve kumandalarla büyümüş olacaktı. Yarının işçilerinin bugünün işçileri olacağını varsaymıştı ve bunu varsaydığının farkında değildi.
Liderler bundan ne kazanır
Future, Inc. kitabının 1. bölümü, bir kurumun geleceği incelemekten kazandığı dört şeyi sayar.
- Daha geniş bir bakış açısı. Günlük yönetim büyük resmi dışarı iter. Uzmanlaşma onu daha da daraltır. Öngörü, başı kaldırmak için ayrılmış zamandır.
- Temel varsayımlara meydan okuma. Müşterilerin en az beklediği ve en çok ihtiyaç duyduğu yarar budur. Kitap, temel kural dediğim şeyi ortaya koyar: “bulgular dünya ve gidişatı hakkında şimdiye kadar düşündüğünüz her şeyi doğruluyorsa, hiçbir işe yaramaz”.
- Tehditleri ve fırsatları sezme becerisi. Tek bir eğilim nadiren ölümcüldür. Aynı anda gelen birkaç eğilim ölümcül olabilir. Kitaptaki örnek, Yeni İngiltere’deki çiftlik mağazalarıdır: konut patlaması, büyük perakende, daha büyük ölçekli tarım ve tarımın Orta Batı’ya ve Kaliforniya’ya kayması bir araya geldi ve yüz yıllık bir kooperatif varlıklarını sattı.
- Tarihteki rolünüzü kavramak. Büyük kurumların liderleri henüz doğmamış insanların hayatlarını biçimlendirir. Öngörü, onlara kurdukları dünyaya bakma imkânı verir.
Fütürist ne değildir
Falcı değildir. Kitap konuya, okurlardan “çay yapraklarını, büyücü şapkalarını, kristal kürelerini ve duyu dışı algıyı” unutmalarını isteyerek girer. Şunu da söyler: “geleceğin tam olarak nasıl sonuçlanacağını bilmek imkânsızdır; biri bunu size vaat ederse bir elinizi cüzdanınızda tutun”.
Teknoloji pazarlamacısı değildir. Yılın cihazını havaya kaldırıp geleceğin geldiğini ilan eden bir konuşmacı bugünü satıyordur. Gerçek öngörü, önümüzdeki on yılın o cihaza ve çevresindeki sektöre ne yapacağını sorar.
Kararın yerini tutmaz. Fütürist, bir yönetim ekibine birkaç makul gelecek ve hangisinin geldiğini gösterecek işaretleri verir. Seçmek ekibin işi olarak kalır. Kitabın sonunda yazdığım gibi: “Bulanık görmek hiç görmemekten iyidir.”
Bu kelimeyle benim de karmaşık bir ilişkim var. O kadar çok sahne gösterisine yapıştırıldı ki ciddi uygulayıcılar çoğu zaman ondan kaçınıyor; 2012’de kendi çekincelerim (İngilizce) hakkında yazdım. Önemli olan yöntemdir. Onu alanı kuranlardan biri olan Joe Coates’tan öğrendim ve kitabın teşekkür bölümünde de söyledim: o, “not alabildiğim ya da hatırlayabildiğim her fikri çaldığım” fütüristti.
Fütürist, tahminci, planlamacı, analist
Bu dört rol sık sık karıştırılır ve farklı soruları yanıtlar.
| Rol | Temel soru | Tipik ufuk | Ne elde edersiniz |
|---|---|---|---|
| Tahminci | Bu rakam ne olacak? | Aylardan birkaç yıla | Aralıklı bir tahmin |
| Fütürist | Ne değişebilir ve bunun bizim için anlamı ne olur? | 5 ila 20 yıl | Eğilimler, sonuçlar ve senaryolar |
| Stratejik planlamacı | Ne yapacağız? | 1 ila 5 yıl | Bir plan ve bir bütçe |
| İstihbarat analisti | Ne oluyor ve başkaları ne yapmak üzere? | Şimdiden 2 yıla | Bir karar için değerlendirmeler |
İyi yönetilen bir kurum dördünü de kullanır ve birbirleriyle konuşmalarını sağlar.
Meslek nereden geldi ve bugün onu kim istihdam ediyor

Modern alan, 1940’larla 1960’lar arasında birkaç yerde aynı anda şekillendi. ABD’de hükümet ve savunma için uzun vadeli planlamadan doğdu. Fransa’da Bertrand de Jouvenel 1964’te L’Art de la conjecture‘ü yayımladı ve geleceğin bir olasılıklar kümesi olarak incelenmesi gerektiğini savundu. Herman Kahn ve Anthony Wiener’in The Year 2000‘i 1967’de çıktı. World Future Society 1966’da kuruldu.
Ardından eğitim geldi. University of Houston–Clear Lake 1974’te gelecek çalışmaları alanında bir lisansüstü program başlattı; üniversite bunu türünün en uzun süredir devam eden yüksek lisans programı olarak tanımlıyor. Association of Professional Futurists 2002’de kuruldu.
Hükümetler öngörüyü kalıcı mekanizmalarına yerleştirdi:
- Finlandiya. Parlamento 1993’te Gelecek Komitesi’ni kurdu ve 2000’de onu daimi komite yaptı.
- Singapur. Hükümet 1995’te Başbakanlık Ofisi’nde bir Scenario Planning Office, 2009’da da Centre for Strategic Futures kurdu.
- ABD. Government Accountability Office 2018’de Center for Strategic Foresight’ı kurdu.
- Avrupa Birliği. Avrupa Komisyonu ilk yıllık stratejik öngörü raporunu 9 Eylül 2020’de kabul etti.
- Birleşmiş Milletler. 22 Eylül 2024’te üye devletler, ekinde Gelecek Kuşaklar Bildirgesi bulunan Gelecek için Pakt’ı kabul etti.
30 yıldır şirketler ve hükümetler için stratejik öngörü yapıyorum; bunlar arasında Fransa ve Monako hükümetleri için yaptığım işler de var. Bu listedeki örüntü benim deneyimimle örtüşüyor: öngörüye yatırım yapan kurumlar, yirmi yıl sonra da var olmayı bekleyen ve yaptıklarından etkilenecek insanlardan sorumlu olan kurumlardır.
Bir fütüristi nasıl değerlendirmeli
Joe Coates Future, Inc. kitabının önsözünde, kitabın amaçlarından birinin “insanları gelecek çalışmalarının ve iddialarının daha bilge sponsorları, alıcıları ve kullanıcıları yapmak” olduğunu yazdı. Beş kontrol bu işin çoğunu görür.
- Kaynaklar. Her eğilimin arkasındaki veriyi gösterebiliyor mu ve bu veri özgün kaynaktan mı geliyor?
- Varsayımlar ve zaman ufku. Neyi varsaydığını ve ne kadar ileriye baktığını söylüyor mu?
- Birden fazla gelecek. Kendinden emin tek bir senaryo bir satış konuşmasıdır.
- Rahatsızlık. Çalışma size duymak istemediğiniz bir şey söyledi mi? İnandığınız her şeyi doğruladıysa temel kuralı uygulayın.
- Bir sicil. Iskalananlar da dahil geçmiş tahminlerini yayımladı mı? Bizimkiler tahminler sayfasında (İngilizce).
Karizma listede yok. How to Predict the Future…and WIN! (2011) kitabında hayalî Dr. Egon, tahminlerin “onları sunan kişinin karizmasına göre” değerlendirilmesini önerir. Bu, 25 öngörü hatasından biridir.
Bunun istihbarat işlevi kurmaya dair öğrettikleri
Fütürist, bir unvan olmadan önce bir roldür. Her istihbarat işlevinin, unvanı taşıyan biri olsun ya da olmasın, bu işi yapan birine ihtiyacı vardır.
Uygulamada bu üç şey demektir. Birisi beş yıl ya da daha ilerisine bakmakla görevlendirilir ve zamanı günlük iş kuyruğundan korunur. Uzun vadeli bakış ve güncel istihbarat tablosu, birbiriyle konuşan insanlar tarafından üretilir; böylece bugünün raporları sistemin nereye gittiği ışığında okunur. Ve işlevin, kurumun varsayımlarını yönetimin önünde sorgulamasına izin verilir; çünkü yalnızca planı doğrulayan bir öngörü, kitabın kendi kuralına göre, kimseye hiçbir şey öğretmemiştir.
Sık sorulan sorular
Bir fütürist ne yapar?
Fütürist eğilimleri araştırır, tahminleri değerlendirir, sonuçlarını izler, senaryolar kurar ve karar vericilerin değişime hazırlanabilmesi için bulguları onlara iletir.
Bir fütürist geleceği önceden bilebilir mi?
Hayır. Fütürist makul gelecekleri ve her birinin erken işaretlerini belirler. Geleceğin tam olarak nasıl sonuçlanacağını bildiğini vaat eden herkese temkinle yaklaşılmalıdır.
Fütürist ile gelecekbilimci arasındaki fark nedir?
Aynı anlama gelirler. “Fütürolog” ya da “gelecekbilimci” daha eski terimlerdir ve basında daha yaygındır. Uygulayıcılar bugün genellikle fütürist, öngörü uygulayıcısı ya da stratejik öngörü analisti der.
Nasıl fütürist olunur?
Bir lisans yoktur. Bazı uygulayıcıların öngörü veya gelecek çalışmaları alanında diploması vardır. Çoğu ekonomi, mühendislik, istihbarat ya da beşerî bilimler gibi başka bir alandan gelir ve yöntemleri iş başında ya da bir akıl hocasından öğrenir.
Fütüristleri kim istihdam eder?
Enerji, sağlık, savunma ve tüketim malları gibi uzun yatırım ufkuna sahip şirketler ve hükümetler. Birçok ulusal hükümet ve uluslararası kuruluşun kalıcı öngörü birimleri vardır.
Fütürizmin İtalyan Fütürist sanat akımıyla bir ilgisi var mı?
Hayır. İtalyan Fütürizmi 1909’da başlayan bir sanat ve edebiyat akımıydı. Geleceği inceleme mesleği 20. yüzyılın ortasında ondan ayrı olarak gelişti.
Competitive Futures ile çalışın
Competitive Futures, şirketler ve hükümetler için öngörü çalışmaları ve senaryo projeleri yürütür; öngörü kültürü inşa etmek üzerine açılış konuşmacıları sağlar. Bir çalışmayı ya da etkinliği konuşmak için şirketle iletişime geçin (İngilizce).
İlgili yazılar
- Stratejik öngörü: uygulayıcı rehberi (İngilizce)
- Strateji, istihbarat ve öngörünün öncüleri (İngilizce)
- Herman Kahn: senaryo planlaması, RAND ve 2000 yılı (İngilizce)
- Bertrand ve Hugues de Jouvenel: Futuribles ve la prospective (İngilizce)
- Akıl hocam Joe Coates için ağıt (İngilizce)
- Gelecek çalışmaları kitapları (İngilizce)
- Tahmin: yöntem ve sicilimiz (İngilizce)
- 25 öngörü hatası
Kaynaklar
- Garland, Eric. Future, Inc.: How Businesses Can Anticipate and Profit from What’s Next. New York: AMACOM, 2007. Foreword by Joseph F. Coates; chapter 1, “Futurism: The Antidote to Chaos.”
- Garland, Eric. How to Predict the Future…and WIN! Wallingford Press, 2011. Tip 8.
- de Jouvenel, Bertrand. L’Art de la conjecture. Monaco: Éditions du Rocher, 1964.
- Kahn, Herman, and Anthony J. Wiener. The Year 2000: A Framework for Speculation on the Next Thirty-Three Years. New York: Macmillan, 1967.
- University of Houston. “Futurists Will Celebrate Past and Look Ahead,” 30 April 2009. https://www.uh.edu/news-events/stories/2009articles/april2009/043009futurestudiescelebration.php ; and “Future Studies Degree,” March 2008. https://uh.edu/news-events/stories/2008articles/mar08/303_future_studies.php
- Parliament of Finland. “Committee for the Future.” https://www.eduskunta.fi/EN/valiokunnat/tulevaisuusvaliokunta
- Centre for Strategic Futures, Singapore. “Who We Are.” https://www.csf.gov.sg/who-we-are/
- U.S. Government Accountability Office. “Center for Strategic Foresight.” https://gao.gov/about/what-gao-does/audit-role/csf
- European Commission. “2020 Strategic Foresight Report.” https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/strategic-foresight/2020-strategic-foresight-report_en
- United Nations. “Pact for the Future.” https://www.un.org/en/node/222117
Competitive Futures’ın stratejik öngörü rehberinin (İngilizce) bir parçasıdır.