İkinci derece etkiler: Ne olmuş? Ya …ise? Başka ne?

İkinci derece etkiler görselde: tek bir damla, lamba ışığındaki karanlık bir gölette halkalar yayar, üç kâğıt kayığı sallar ve taş kenardaki bir sıra pirinç piyona ulaşır.
İkinci derece etkiler: sonuçların sonuçları. Yapay zekâ ile üretilmiş görsel; kart tasarımı: Competitive Futures.

İngilizce sürüm (English version): Second-Order Effects: So What? What If? What Else?

İkinci derece etkiler, sonuçların sonuçlarıdır. Bir değişiklik olur, ondan doğrudan bir şey çıkar, sonra da ondan başka bir şey çıkar. İlk adım genellikle herkes için açıktır. Strateji ikinci ve üçüncü adımda kazanılır ya da kaybedilir, çünkü bu kadar ileriye bakan azdır ve etkiler yine de gelir.

Bir bakışta

  • Nedir: bir değişikliğin dolaylı sonuçları. Birinci derece etkiler değişikliğin kendisinden doğar. İkinci ve üçüncü derece etkiler bu etkilerden doğar.
  • Neden önemlidir: birinci derece etkiyi herkes zaten hesaba katmıştır. Sürpriz, tehdit ve fırsat sonrakilerdedir.
  • Nasıl bulunur: her önemli eğilime üç soru sorun. Ne olmuş? Ya …ise? Başka ne?
  • Ne kadar ileriye bakılır: stratejik konularda 5 ila 20 yıl. Daha yakın olursa konuşma taktiğe döner.
  • Araçlar: tek bir değişiklik için gelecek çarkı (İngilizce), çok sayıda değişiklik için çapraz etki analizi ve süzgeç olarak STEEP.

Uzun bir yazılı geleneği olan eski bir fikir

Eric Garland'ın Future, Inc. (AMACOM, 2007) kitabının kapağı.
Future, Inc. (AMACOM, 2007)

Eylemlerin amaçlanan etkinin ötesinde sonuçları olduğu gözlemi yeni değildir. 1850’de Fransız iktisatçı Frédéric Bastiat, Görülen ve görülmeyen adlı denemesini bir politikanın hemen görülen etkisi ile görülmeyen ve öngörülmesi gereken sonraki etkileri arasındaki fark üzerine kurdu.

1936’da sosyolog Robert K. Merton, “The Unanticipated Consequences of Purposive Social Action” başlıklı çalışmasında soruna modern biçimini verdi. İnsanların kendi bilinçli eylemlerinin sonuçlarını neden öngöremediğini açıkladı: bildiklerinin sınırları, akıl yürütme hataları, uzun vadeli bakışı bir kenara itecek kadar acil bir anlık çıkar, bazı değerlendirmeleri dışarıda bırakan değerler ve betimledikleri durumu değiştiren öngörüler.

Fütüristler bu gözlemi bir çalışma yöntemine dönüştürdü. 1971’de Jerome Glenn, bir değişikliği sayfanın ortasına koyup sonuçlarını dışa doğru halkalar hâlinde çizen gelecek çarkını geliştirdi. Future, Inc. (AMACOM, 2007) kitabında temeldeki fikri şöyle anlattım: “Dünya aşırı derecede bağlantılı olduğu için hiçbir şey hayatın yalnızca bir yönünü değiştirmez; etkiler dalga dalga yayılır. Pek çok kişi değişimin ilk düzeyini düşünür ama daha derine bakmaz.”

Üç soru

Future, Inc. kitabının 5. bölümü üç soruyla açılır: “Ne olmuş? Ya …ise? Başka ne?” Bu birkaç kelime, disiplinin tamamıdır.

  • Ne olmuş? Bir eğiliminiz ve onu destekleyen verileriniz var. Müşterileriniz, maliyetleriniz, rakipleriniz ya da hukuki durumunuz için ne değişiyor?
  • Ya …ise? Ya eğilim hızlanırsa, durursa ya da başka bir eğilimle birleşirse? Ya olasılığı düşük ama etkisi büyük bir olay üstüne binerse?
  • Başka ne? İlk değişiklik yüzünden başka ne değişiyor? Sonra aynı soruyu cevaba yeniden sorun.

İkinci ve üçüncü derece etkileri üreten üçüncü sorudur. Her cevapladığınızda, cevabı yeni bir başlangıç noktası olarak ele alın ve yeniden sorun.

Kitap, her gelecek tasavvuru için beş kontrol ekler:

  1. İşimizi elimizden alabilecek yeni rakiplere işaret ediyor mu?
  2. Müşteriler aynı mı? Sayıları artıyor mu, azalıyor mu?
  3. Yeni bir düzenlemeye ya da etkilemeye çalışmamız gereken bir kamu politikasına işaret ediyor mu?
  4. Hem gelişmekte olan hem de sanayileşmiş ülkeleri nasıl etkileyecek?
  5. Bizi yeni hukuki yükümlülükler bekliyor mu?

Çıkarım olmayan üç “çıkarım”

Bir sektörün “geleceği” üzerine yapılan sunumların çoğu ikinci dereceye hiç ulaşmaz, çünkü kulağa derin gelen ama derin olmayan sonuçlarda durur. Kitapta bunlardan üçünü saydım.

1. “Yarın rekabet her zamankinden fazla olacak.” Rekabet her zaman vardı. Var olmaya devam edeceğini söylemek bir planlamacıya hiçbir şey anlatmaz. Rekabet, yapısı değiştiğinde bir çıkarıma dönüşür. Kitabın 2007’deki örnekleri: profesyonel bir kayıt 100.000 dolarlık stüdyo saati yerine 1.000 dolarlık ekipmanla yapılabildiğinde ya da çelik işine girmek 300 milyon yerine 300.000 dolara mal olduğunda, rakiplerin sayısı katlarca değişir. Yararlı soru, rekabetin neden daha sert olacağıdır.

2. “Gelecekte daha verimli olacağız.” Tarihteki her ekonomik değişim verimliliğin peşinden koştu. Yarının bugün gibi, sadece daha hızlı olacağını iddia etmek, kitabın “geleceği kavrayamayan bir zihin” dediği şeyden doğar. Verimlilik, sıçrama yaptığında bir çıkarıma dönüşür. Bir ilacın geliştirme süresi 15 yıldan 5 yıla inerse, stratejistlerin üzerinde çalışabileceği bir şey olur.

3. “Bu yeni cihaz geleceğin çoktan geldiğinin kanıtı.” Kitapta bunu açıkça söyledim: “Gelecek şimdi değil. Şimdi şimdidir.” Bugünün ürününü “gelecek” olarak sunan bir konuşmacı, önümüzdeki on yılın teknolojisinin aynı sektöre ne yapacağını hayal etmeyi bırakmıştır.

Üçü de aynı sınavda kalır. Her biri bugünün birinci derece bir devamını anlatır. Hiçbiri başka neyin değiştiğini sormaz.

Ne kadar ileriye bakılır

İkinci derece etkilerin ortaya çıkması zaman alır ve bu yüzden zaman ufku önemlidir. Kitabın kuralı, bir gelecek çalışmasının 5 ila 20 yılı kapsaması gerektiğidir. Beş yılın altında tartışma taktiğe çekilir: bu yılın bütçesi, gelecek yılın ürün lansmanı. Bu iş gereklidir ama strateji değildir. Stratejik bir konu, bugünün kısıtlarının gevşeyeceği ve daha yüksek derece etkilerin kendini gösterecek alan bulacağı kadar uzak bir ufku hak eder.

Pratik bir örnek: uyum maliyeti ve risk azaltma

Bu, zincirin başladığı kurumun kendisinin belgelediği bir zincirdir. Nisan 2023’te ABD Hazine Bakanlığı, Kongrenin 2020 tarihli Anti-Money Laundering Act ile talep ettiği bir çalışma olan De-risking Strategy‘yi yayımladı.

  • Tetikleyici. Bankalar müşterilerinin kara para aklama ve terörün finansmanı riskini değerlendirmek ve yönetmek zorundadır. Bunu yüksek riskli müşteriler için yapmak paraya mal olur.
  • Birinci derece etki. Bankalar bu müşteriler için uyuma daha fazla harcar. Amaçlanan sonuç budur.
  • İkinci derece etki. Bazı bankalar bütün müşteri kategorilerine hizmet vermeyi bırakır, çünkü uyum maliyeti hesaba katıldığında bu ilişkiler artık kârlı değildir. Hazine buna risk azaltma (de-risking) der: geniş müşteri kategorileriyle iş ilişkilerini “ayrım gözetmeksizin sona erdirmek veya kısıtlamak”. Başlıca etkenin kârlılık olduğu sonucuna vardı. En çok etkilenenler küçük ve orta ölçekli para transfer işletmeleri, yüksek riskli ülkelerde çalışan kâr amacı gütmeyen kuruluşlar ve muhabir işlem hacmi düşük yabancı bankalar oldu.
  • Üçüncü derece etki. Finansal faaliyet düzenlenmiş sistemin dışına çıkar. Hazine, risk azaltmanın faaliyeti düzenlenmiş kanalların dışına ittiğini, memlekete para gönderimini engellediğini ve insani yardım ile afet yardımının aktarılmasını zorlaştırdığını tespit etti. Bu kaymayı olası bir ulusal güvenlik riski olarak tanımladı.

Paranın daha kolay görülmesi için kurulan bir çerçeve, üçüncü adımda görülmesi daha zor para üretti. Bunu kimse istemedi. Hazine bunu, bu sayfanın anlattığı şeyi yaparak fark etti: kendi kuralını dışa doğru izledi ve başka neyin değiştiğini sordu.

Bir şirket için aynı zincir bir dizi soru olarak okunur. Bu üç kategoriden biri aracılığıyla bankacılık yapıyor, ödeme ya da bağış yapıyorsak hangi ilişkilerimiz kesilebilir? Düzenlenmiş bankaların bıraktığı işi kim alır? Bir düzenleyici sonra ne yapar?

İkinci derece etkiler adım adım nasıl izlenir

  1. Bir tetikleyici seçin ve onu kesin olarak ifade edin. Bir eğilim, bir tahmin, yeni bir kural ya da bir joker. Belirsiz tetikleyiciler belirsiz zincirler üretir.
  2. Birinci derece etkileri sıralayın. Müşteriler, maliyetler, rakipler ve hukuk hakkında “ne olmuş?” diye sorun. Bunlar rakiplerinizin de göreceği etkilerdir.
  3. Her birinci derece etki için “başka ne?” diye sorun. İkinci derece etkileri yazın. Listenin uzayacağını hesaba katın.
  4. Bir kez daha tekrarlayın. Üçüncü derece etkiler daha belirsiz ve daha değerlidir. Salonu şaşırtanları işaretleyin.
  5. Sonuçları STEEP’ten geçirin. Her halkayı toplum, teknoloji, ekonomi, ekoloji ve siyaset üzerindeki etkiler açısından kontrol edin. Ekiplerin çoğu yalnızca teknoloji ve ekonomi yazdığını fark eder.
  6. “Ya …ise?” diye sorun. Bir varsayımı değiştirin ya da bir joker ekleyin ve hangi zincirlerin koptuğuna bakın.
  7. Bulduklarınızı sıralayın. Kitabın kuralı: “Endişelenmeniz gereken çıkarımlar, şirketinizde doğru değişikliği yapmanın zaman alacağı kadar büyük olanlardır.” Bunlar yönetime gider. Geri kalanı izleme listesine girer.

Bunu başkalarıyla birlikte yapın. Kitapta yazdığım gibi: “Çıkarımlar gerçekten bir takım sporudur.” Farklı geçmişlere sahip beş ila on kişilik bir grup, hiçbir analistin tek başına göremeyeceği zincirleri görür.

Sık yapılan hatalar

  • Birinci derecede durmak. Birinci derece etki basın bülteninde yazar.
  • Bir klişeyi çıkarım sanmak. Yukarıdaki üç örneğe bakın.
  • Yalnızca teknolojiyi izlemek. Yeni teknolojiler insanların davranışını değiştirir, değişen insanlar da yeni teknolojiler arar. Toplumsal yarıyı dışarıda bırakırsanız zincir ikinci adımda sapar.
  • Zinciri bir kehanet gibi ele almak. Üçüncü derece bir etki izlenecek bir olasılıktır; sonradan kontrol edilebilmesi için yanına tek cümlelik bir gerekçe eklenir.
  • İşinize gelen etkileri aramak. Tehditler ve fırsatlar aynı çalışmadan çıkar. Yalnızca bir türünü bulduysanız yeniden bakın.

İkinci derece etkilerin istihbarat işlevi kurmaya dair öğrettikleri

Birinci derece etkide duran bir istihbarat raporu bir haber özetidir. Okur bunu gazeteden alabilirdi. Bir yönetimin istihbarat işlevine ödediği şey sonraki iki adımdır: bu olayın neyi tetikleyeceği ve onun da neyi tetikleyeceği.

Üç alışkanlık bu yeteneği geliştirir. Her üründe “ne olmuş, ya …ise, başka ne” şeklinde kurgulanmış bir çıkarımlar bölümü isteyin. Zincirleri, her halkanın gerekçesiyle birlikte kaydedin ki ekip sonradan hangi halkaların tuttuğuna dönüp bakabilsin. Analizi birden fazla disiplinden insanlara verin, çünkü bir hukukçu, bir mühendis ve bir sosyolog zinciri her biri farklı bir yöne uzatır.

Sık sorulan sorular

İkinci derece etki nedir?

Bir sonucun sonucu. Bir değişiklik doğrudan bir birinci derece etki yaratır, o etki de başka sonuçlar doğurur. Bu sonraki sonuçlar ikinci derece etkilerdir.

İkinci derece etkiye bir örnek nedir?

Ucuz transistörler masaüstü bilgisayarı mümkün kıldı. Bu birinci derecedir. Yöneticiler mektuplarını kendileri yazmaya başladı. Bu ikinci derecedir. Daktilo bölümleri ortadan kalktı ve bu, ofislerde kadınlara açık işleri değiştirdi. Bu üçüncü derecedir. Örnek Future, Inc. kitabından alınmıştır.

İkinci derece etkiler ile istenmeyen sonuçlar arasındaki fark nedir?

Birbirleriyle örtüşürler. İkinci derece etki, zincirdeki yeriyle tanımlanır. İstenmeyen sonuç ise birinin onun olmasını isteyip istemediğiyle tanımlanır. Pek çok ikinci derece etki istenmeden ortaya çıkar, bazıları da öngörülüp planlanır.

İkinci derece düşünme nedir?

Harekete geçmeden önce “peki sonra?” diye sorma alışkanlığı. Yatırımcılar, stratejistler ve askerî planlamacılar bu terimi bir kararın anlık sonucunun ötesine, tetiklediği tepkilere uzanan analiz için kullanır.

Kaç derece etki izlemeliyim?

İşlerin çoğu için pratik sınır üçtür. Üçüncü derecenin ötesinde akıl yürütme, bir karara yön verecek kadar sağlam olmayan çok sayıda varsayıma dayanır; yine de izlenecek şeylere işaret edebilir.

İkinci derece etkiler için hangi araçlar işe yarar?

Tek bir değişiklik için gelecek çarkı, çok sayıda değişikliğin etkileşimi için çapraz etki analizi ve toplumsal ile siyasi etkilerin gözden kaçmaması için kontrol listesi olarak STEEP.

Competitive Futures ile çalışın

Competitive Futures, yönetim ekiplerinin kendi pazarlarının karşı karşıya olduğu değişikliklerin yüksek derece etkilerini izlediği çıkarım atölyeleri ve öngörü projeleri yürütür. Bir projeyi konuşmak için şirketle iletişime geçin (İngilizce).

İlgili yazılar

Kaynaklar

  • Garland, Eric. Future, Inc.: How Businesses Can Anticipate and Profit from What’s Next. New York: AMACOM, 2007. Chapter 5, “Strategic Implications.”
  • Merton, Robert K. “The Unanticipated Consequences of Purposive Social Action.” American Sociological Review 1, no. 6 (1936): 894–904. https://doi.org/10.2307/2084615
  • Bastiat, Frédéric. “Ce qu’on voit et ce qu’on ne voit pas” (“That Which Is Seen, and That Which Is Not Seen”). Paris, 1850.
  • Glenn, Jerome C. “The Futures Wheel.” In Futures Research Methodology, Version 3.0, edited by Jerome C. Glenn and Theodore J. Gordon. Washington, DC: The Millennium Project, 2009.
  • U.S. Department of the Treasury. The Department of the Treasury’s De-risking Strategy. April 2023. Announcement: https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1438. Fact sheet: https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1439