STEEP analizi: geleceğinizi şekillendiren güçleri nasıl tararsınız

STEEP analizi çizimi: lambayla aydınlanan bir harita masasında beş pirinç alet duruyor; altın iplikler onları tek bir noktada birleştiriyor.
STEEP analizi: geleceği taramak için beş alan. Yapay zekâyla üretilmiş illüstrasyon; kart tasarımı: Competitive Futures.

İngilizce sürüm (English version): STEEP Analysis: How to Scan the Forces Shaping Your Future

STEEP analizi, Toplum, Teknoloji, Ekonomi, Ekoloji ve Siyaset olmak üzere beş alandan oluşan ve bir gelecek çalışmasının kendi sektörünüzün sınırlarının ötesine bakmasını sağlayan bir kontrol listesidir. Fütüristlerin çoğunun ilk eline aldığı araçtır ve en basitlerinden biridir. Görevi, bir ekibin yalnızca zaten incelemeyi bildiği şeyleri incelemesini önlemektir.

Bir bakışta

  • Neyin kısaltması: Society, Technology, Economics, Ecology ve Politics; yani Toplum, Teknoloji, Ekonomi, Ekoloji ve Siyaset.
  • Ne işe yarar: beş alanın hepsinde eğilimlerin taranmasını zorunlu kılar; böylece toplumsal, çevresel ve siyasi değişim, teknoloji ve piyasalar kadar dikkat görür.
  • Nereden gelir: iş stratejisindeki dış çevre taraması geleneğinden gelir; bu gelenek genellikle Francis Aguilar’ın Scanning the Business Environment (1967) kitabına dayandırılır. PEST ve PESTEL yakın akrabalarıdır.
  • Nerede kullanılır: bir öngörü projesinin en başında, neyin araştırılacağına karar vermek için; sonuna doğru da bulguların ne anlama geldiğini yorumlamak için yeniden.
  • Ne kadar sürer: ilk tur bir öğleden sonra alır. Yönlendirdiği araştırma haftalar sürer.

Beş harfin kapsadıkları

Eric Garland’ın Future, Inc. (AMACOM, 2007) kitabının kapağı.
Future, Inc. (AMACOM, 2007)

Future, Inc. (AMACOM, 2007) kitabında STEEP’i “fütüristlerin sahip olduğu en temel araçlardan biri” olarak tanıttım ve profesyonel bir fütürist değilseniz pek bilinmeyebileceğini ekledim. İşte her harfin kapsadıkları, kitaptaki örneklerle.

  • Toplum: demografi, aile hayatı, halk sağlığı ve din.
  • Teknoloji: biyoteknoloji, kimya ve malzeme bilimi, bilgi teknolojisi, imalat ve nanoteknoloji.
  • Ekonomi: ticaretin ve emeğin küreselleşmesi, yoksulluk ve zenginle yoksul arasındaki uçurum, enflasyon ve kur dalgalanmaları.
  • Ekoloji: küresel ısınma, temiz su kaynakları, üst toprak ve tarım sistemleri ve hava kalitesi.
  • Siyaset: uluslararası yönetişim kurumları, savaşlar ve bölgesel çatışmalar, devlet düzenlemeleri ve kurum denetimi, yasama eğilimleri ve davalar.

Liste kasıtlı olarak geniş tutuldu. Kitapta yazdığım gibi: “Dünyada hiç kimse bu beş kategorinin her birinde aynı anda uzman değildir ve bu terimlerin her birinin genişliği, sizi kendi sektörünüzün ve uzmanlık alanınızın dışındaki konuları düşünmeye yöneltecektir.”

Bütün mekanizma budur. Kendi hâline bırakılan bir mühendis teknoloji satırını doldurur. Bir finans ekibi ekonomiyi doldurur. STEEP boş satırları görünür kılar.

STEEP nereden geldi, PEST ve PESTEL’den farkı ne

Dış dünyayı kategori kategori tarama fikri iş stratejisinden gelir. Genellikle başlangıç noktası olarak Harvard Business School’dan Francis J. Aguilar gösterilir; 1967 tarihli kitabı Scanning the Business Environment dış dünyayı dört sektöre ayırıyordu: ekonomik, teknik, siyasi ve toplumsal. Sonraki yazarlar harflerin sırasını değiştirdi ve genişletti.

ÇerçeveKategorilerNotlar
ETPS (Aguilar, 1967)Ekonomik, teknik, siyasi, toplumsalÖzgün dört sektör.
PESTSiyasi, ekonomik, toplumsal, teknolojikAynı dördü, farklı sırada. Pazarlama ders kitaplarında yaygın.
STEEPToplum, teknoloji, ekonomi, ekoloji, siyasetDoğal çevreyi ayrı bir alan yapar. Fütüristlerin varsayılan tercihi.
PESTELSiyasi, ekonomik, toplumsal, teknolojik, çevresel, hukukiHukuku siyasetten ayırır. İngiltere hükümetinin öngörü çalışmalarında kullanılır ve işletme eğitiminde yaygındır.

Farklar sanıldığı kadar önemli değil. İngiltere’nin Government Office for Science kurumu, Futures Toolkit rehberinde PESTLE’ı öğretir ve kolaylaştırıcılara projeye uyan “herhangi bir alternatif yaklaşımı” kullanabileceklerini söyler. Benim kullandığım STEEP’te düzenleme, yasama ve davalar Siyaset’in içinde yer alır; dolayısıyla PESTEL’deki “L” harfinden hiçbir şey kaybolmaz.

Bir çerçeve seçin ve her seferinde onu kullanın. Tutarlılık, bir çalışmayı bir sonrakiyle karşılaştırmanızı sağlar.

Uygulamalı bir örnek: çikolatanın geleceği

Kitapta okurlardan bir çikolata tableti hayal etmelerini ve ardından bir soruyu yanıtlamalarını istedim: çikolata tabletlerinin geleceği nedir? İçlerinde bilgisayar çipi yok. Kimse yeni bir sürümü piyasaya sürmek için acele etmiyor. İncelenecek bir geleceği olmayan bir ürüne benziyor.

Sonra onu STEEP’ten geçirin ve hangilerinin geçerli olduğunu sorun.

AlanFuture, Inc. (2007) kitabında çikolata için belirlenen eğilimler
ToplumÇocuklarda artan diyabet; Amerika’da ve dünya genelinde obezite salgını
TeknolojiAmbalajlar için radyo frekanslı tanımlama (RFID) çiplerinin ve biyosensörlerin ucuzlaması; malzeme biliminin akıllı malzemeler geliştirmesi
EkonomiKakao yetiştiren ülkelerde kur dalgalanmaları; şeker ve şeker ikamelerinin değişen fiyatları
EkolojiYağmur ormanlarının tahribatının kakao fiyatını yükseltmesi; küresel ısınmanın şeker ve kakao yetiştiriciliğini etkilemesi
SiyasetŞirketlere karşı açılan davaların artması; obeziteyle mücadele için yeni sağlık politikaları

Tablo işin kolay yarısıdır. Değer, kitabın eğilimlerin birbirine bağlanması dediği şeyden gelir:

  • Çocuk obezitesi + diyabet = abur cubura karşı olası bir kamuoyu tepkisi.
  • RFID + akıllı malzemeler = kurcalanıp kurcalanmadığını gösterebilen ambalaj.
  • Yağmur ormanlarının tahribatı = uluslararası kakao piyasasına baskı, daha yüksek maliyetler ve daha düşük kâr marjları.
  • Obezite + daha fazla toplu dava = tütün sektörüyle yapılan uzlaşmalardan sonra avukatlar şekerleme üreticilerini hedef alabilir.

O zaman yazdığım gibi: “Görünüşte kaotik, beklenmedik değişime yol açan, bütün bu eğilimlerin aynı anda birbirine bağlanmasıdır.” Bir çikolata tableti, halk sağlığı, malzeme bilimi, emtia piyasaları, tropik ekoloji ve davaların tam ortasında çıktı.

Çikolata tablosu zamana nasıl dayandı

2007 tarihli o tablonun iki satırı, o günden bu yana hiçbir şekerleme üreticisinin görmezden gelemeyeceği olaylara yol açtı.

  • Siyaset ve ekoloji. Avrupa Birliği 2023’te ormansızlaşmaya yol açmayan ürünlere ilişkin tüzüğünü kabul etti. Kakao, kapsadığı yedi emtiadan biridir ve çikolata da bunlardan elde edilen ürünler arasındadır.
  • Ekoloji ve ekonomi. Aralık 2024’te New York’taki kakao vadeli işlemleri ton başına 12.000 doların üzerinde rekor kırdı. Uluslararası Kakao Örgütü’nün o aya ait piyasa raporu, başlıca üretici ülkelerdeki şiddetli kuraklığa dikkat çekti.

Tablo bu olayların hiçbirini öngörmedi. Ama ekolojiyi ve siyaseti, satılan malın maliyetine yansımalarından yıllar önce bir çikolata şirketinin okuma listesine koydu; bir tarama aracının yapabileceği en fazla şey de budur. Kitabın kendi sonucu hâlâ geçerli: “değişim çikolatanın başına gelebiliyorsa sizin de başınıza gelebilir.”

Tablonun bir eksiği de vardı. 2007 tarihli örneğimde kakao tarlalarındaki çocuk işçiliğinden hiç söz edilmiyor. Konu zaten kamuoyunun bilgisindeydi: Eylül 2001’de çikolata ve kakao sektörü, kakao yetiştiriciliğinde çocuk işçiliğinin en kötü biçimlerini ortadan kaldırma taahhüdü olan Harkin-Engel Protokolü’nü imzalamıştı. ABD Çalışma Bakanlığı’nın finanse ettiği ve Chicago Üniversitesi bünyesindeki NORC’un yürüttüğü bir araştırma daha sonra, 2018–19 sezonunda Fildişi Sahili ve Gana’daki kakao üretiminde yaklaşık 1,56 milyon çocuğun çocuk işçi olarak çalıştığını tahmin etti. Bu konuya daha sonra, insan ticareti üzerine yaptığım çalışmalar aracılığıyla geldim. Bugün çizilen her çikolata tablosunun Toplum satırında yer almalıdır ve tek bir kişinin doldurduğu bir tablonun o kişinin kör noktalarını taşıdığını hatırlatır.

STEEP analizi nasıl yapılır

  1. Konuyu adlandırın. Bir ürün, bir pazar, bir politika ya da bir karar. Somut olun. “İşimiz” fazla geniştir. “Kuzey Amerika’da satılan çikolata tabletleri” işe yarar.
  2. Beş listeyi gözden geçirin. Her alan için konuya dokunabilecek bütün eğilimleri yazın. Henüz eleme yapmayın.
  3. İlgiyi belirleyin. Hangi maddelerin müşterilerinizin kim olduğunu, ürününüzün maliyetini, yasanın neye izin verdiğini ya da rakiplerinizin ne yapabileceğini değiştirebileceğini sorun. Gerisini çıkarın.
  4. Eğilimleri kaynağında araştırın. Yapışkan not kâğıdındaki bir eğilim bir tahmindir. Her birinin arkasındaki özgün veriyi bulun. Trend analizi rehberimiz (İngilizce) nasıl yapılacağını anlatıyor.
  5. Onları birbirine bağlayın. Eğilimleri ikişer ikişer alın ve karşılaştıklarında ne olduğunu yazın. Küçük bir set için bunu elle yapın. Büyük bir set için çapraz etki matrisi kullanın.
  6. Sistemi çizin. STEEP neye bakacağınızı söyler. Bir sistem haritası (İngilizce) parçaların birbirini nasıl etkilediğini gösterir. Kitapta bu aşamanın sınırları konusunda açık konuştum: “Sistem düşüncesinin amacı geleceği keşfetmek değildir; ileride yapılacak işe bir başlangıç noktası sağlamaktır.”
  7. Sonunda STEEP’e dönün. Araştırma bitince beş alanı onu yorumlamak için yeniden kullanın.

Etkileri süzen bir araç olarak STEEP

  1. adım, rehberlerin çoğunun atladığı STEEP yarısıdır. Bir çalışma büyük bir şey ortaya çıkardığında doğal tepki “bu her şeyi değiştirir” demektir. Bu, bir planlama ekibine yardımcı olmaz. Future, Inc. kitabının 5. bölümünde, her önemli bulgunun sorular biçiminde beş alandan yeniden geçirilmesini önerdim:
  • Toplum: Bu insanları etkileyecek mi? Aile yapısı ne olacak? Çalışma hayatı değişecek mi?
  • Teknoloji: Bu, yeni bir teknolojinin erişilebilir olacağı anlamına mı geliyor? Mevcut bir teknolojiyi gölgede bırakacak mı? Ar-Ge nasıl tepki vermeli?
  • Ekonomi: Bu, işletmelerin çoğunu değiştirecek mi? Hükümetlerin maliye politikasını değiştirmesi gerekecek mi? Tüketiciler farklı davranacak mı?
  • Ekoloji: Bizi ayakta tutan doğal sistemler için sonuçları ne? Yeni bir baskı yaratacak mı?
  • Siyaset: Bu, yönetişimi nasıl değiştirecek? Yeni gruplar devlet üzerinde baskı kurmaya başlayacak mı?

Bu şekilde kullanıldığında STEEP, tek bir bulguyu yapılandırılmış bir ikinci derece etkiler dizisine dönüştürür.

Yaygın hatalar

  • Yalnızca T’yi ve E’yi doldurmak. How to Predict the Future…and WIN! (2011) kitabında kurgusal Dr. Egon’un 11. tavsiyesi şudur: “Teknolojiye ve iş dünyasına güvenin; kültürü, toplumu ve felsefeyi yok sayın.” O kitaptaki yanıtım: “Gelecek yalnızca iş dünyasından çok daha fazlası tarafından belirlenir.” Tablonuzdaki toplum ve siyaset satırları zayıfsa kör noktanızı bulmuşsunuz demektir.
  • Listede durmak. Beş sütunluk eğilim bir envanterdir. Kavrayış etkileşimlerdedir.
  • Tek bir ülkenin kaynaklarını kullanmak. Tek bir ülkenin basınına dayanan bir STEEP taraması o ülkenin varsayımlarını devralır. Yabancı dilde OSINT rehberimize bakın.
  • Eğilim yerine manşet yazmak. “Yapay zekâ” bir manşettir. Eğilim, zaman içinde ölçülebilen ve bir kaynağa bağlanmış bir değişimdir.
  • Bir kez yapmak. Alanlar değişmez. İçerikleri değişir.

STEEP, bir istihbarat işlevi kurmak hakkında ne öğretiyor

Bir STEEP tablosu aynı zamanda bir çevre tarama ekibinin organizasyon şemasıdır. Her alanı bir kişiye ya da küçük bir gruba verin; böylece birinin her hafta sektör basınının dışında okuma yaptığını garanti altına almış olursunuz. Görevlendirme yetenekten daha önemlidir. Kurumların çoğu zaten siyaseti, demografiyi ya da çevre düzenlemelerini kişisel ilgiyle takip eden insanları çalıştırıyor. Pek azı onlara bunun işin bir parçası olduğunu söyledi.

Üç uygulama fark yaratır. Her alana bir sorumlu atayın. Tabloyu bir kriz zorladığında değil, sabit bir takvime göre gözden geçirin. Ve her maddenin bir kaynağı ve tarihi olmasını şart koşun ki bir sonraki gözden geçirmede neyin hareket ettiği görülebilsin.

Sık sorulan sorular

STEEP neyin kısaltmasıdır?

Society, Technology, Economics, Ecology ve Politics; yani Toplum, Teknoloji, Ekonomi, Ekoloji ve Siyaset. Bazı yazarlar toplumsal, teknolojik, ekonomik, çevresel ve siyasi diye yazar. Beş alan aynıdır.

STEEP ile PESTEL arasındaki fark nedir?

PESTEL altıncı kategori olarak Hukuki’yi ekler ve doğal çevreyi “Çevresel” diye adlandırır. STEEP hukuku Siyaset’in içinde tutar. İkisi de aynı dış çevre taraması geleneğinden gelir ve tutarlı biçimde kullanıldığında ikisi de işe yarar.

STEEP analizini kim icat etti?

Tek bir kişi değil. Yaklaşım genellikle dört kategori kullanan Francis Aguilar’ın Scanning the Business Environment (1967) kitabına dayandırılır. Sonraki yazarlar ekolojiyi beşinci alan olarak ekledi.

STEEP analizini ne zaman kullanmalıyım?

Her öngörü, strateji ya da pazara giriş projesinin başında neyi araştıracağınıza karar vermek için; sonunda da bulduklarınızı yorumlamak için yeniden.

STEEP analizi SWOT ile aynı şey mi?

Hayır. STEEP dış dünyayı tarar. SWOT bildiklerinizi güçlü yönler, zayıf yönler, fırsatlar ve tehditler olarak sınıflandırır. İyi bir STEEP taraması, SWOT’un ihtiyaç duyduğu fırsatları ve tehditleri sağlar.

STEEP analizi ne kadar sürer?

Küçük bir grupla ilk tur iki ila dört saat sürer. Ortaya çıkan eğilimleri araştırmak ve nasıl etkileştiklerini çözmek asıl projedir ve haftalar sürebilir.

Competitive Futures ile çalışın

Competitive Futures, şirketler ve hükümetler için dış çevre taramaları ve öngörü projeleri yürütür, ekipleri bunları kendileri yapabilmeleri için eğitir. Kurumunuz sektörünün dışındaki güçleri görmek istiyorsa şirketle iletişime geçin (İngilizce).

İlgili yazılar

Kaynakça

  • Garland, Eric. Future, Inc.: How Businesses Can Anticipate and Profit from What’s Next. New York: AMACOM, 2007. Chapter 2, “Systems Thinking,” and chapter 5, “Strategic Implications.”
  • Garland, Eric. How to Predict the Future…and WIN! Wallingford Press, 2011. Tip 11.
  • Aguilar, Francis J. Scanning the Business Environment. New York: Macmillan, 1967.
  • Government Office for Science (UK). The Futures Toolkit, 2nd edition, 2024, and “Driver Mapping: Facilitation Worksheet,” 29 August 2024. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/66c4493f057d859c0e8fa778/futures-toolkit-edition-2.pdf and https://www.gov.uk/government/publications/driver-mapping-facilitation-worksheet/driver-mapping-facilitation-worksheet
  • Regulation (EU) 2023/1115 of the European Parliament and of the Council of 31 May 2023 on deforestation-free products. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1115/oj
  • International Cocoa Organization. Cocoa Market Report, December 2024. https://icco.org/wp-content/uploads/Cocoa-Market-Report-December-2024.pdf
  • “Protocol for the Growing and Processing of Cocoa Beans and Their Derivative Products” (Harkin-Engel Protocol), September 2001. https://cocoainitiative.org/knowledge-hub/resources/harkin-engel-protocol
  • NORC at the University of Chicago. Assessing Progress in Reducing Child Labor in Cocoa Production in Cocoa Growing Areas of Côte d’Ivoire and Ghana. Final report for the U.S. Department of Labor, October 2020. Summary: https://www.dol.gov/sites/dolgov/files/ILAB/Cocoa%20Webinar%20-%20Final.pdf