STEEP-analyse: zo verken je de krachten die je toekomst vormen

STEEP-analyse verbeeld: vijf koperen instrumenten op een door een lamp verlichte kaartentafel, verbonden door gouden draden die in één punt samenkomen.
STEEP-analyse: vijf velden om de toekomst af te tasten. Door AI gegenereerde illustratie; kaartontwerp: Competitive Futures.

Engelse versie (English version): STEEP Analysis: How to Scan the Forces Shaping Your Future

De STEEP-analyse is een checklist van vijf velden, Samenleving, Technologie, Economie, Ecologie en Politiek, die ervoor zorgt dat een toekomststudie verder kijkt dan de grenzen van de eigen sector. Het is het eerste instrument waar de meeste futuristen naar grijpen en een van de eenvoudigste. Het moet voorkomen dat een team alleen bestudeert wat het al weet te bestuderen.

In het kort

  • Waar het voor staat: Society, Technology, Economics, Ecology en Politics, oftewel Samenleving, Technologie, Economie, Ecologie en Politiek.
  • Wat het doet: het dwingt tot een verkenning van trends in alle vijf velden, zodat maatschappelijke, ecologische en politieke verandering evenveel aandacht krijgt als technologie en markten.
  • Waar het vandaan komt: uit de traditie van omgevingsanalyse in bedrijfsstrategie, meestal herleid tot het boek van Francis Aguilar Scanning the Business Environment (1967). PEST, DESTEP en PESTEL zijn naaste verwanten.
  • Waar het past: helemaal aan het begin van een foresightproject, om te bepalen wat je onderzoekt, en opnieuw tegen het einde, om te bepalen wat de bevindingen betekenen.
  • Hoe lang het duurt: een eerste ronde kost een middag. Het onderzoek waar die naartoe wijst, kost weken.

Wat de vijf letters omvatten

Omslag van Future, Inc. van Eric Garland (AMACOM, 2007).
Future, Inc. (AMACOM, 2007)

In Future, Inc. (AMACOM, 2007) introduceerde ik STEEP als “een van de meest basale instrumenten die futuristen hebben”, en voegde ik eraan toe dat het buiten het vak misschien niet bekend is. Dit is wat elke letter omvat, met de voorbeelden uit het boek.

  • Samenleving: demografie, gezinsleven, volksgezondheid en religie.
  • Technologie: biotechnologie, chemie en materiaalkunde, informatietechnologie, productie en nanotechnologie.
  • Economie: globalisering van handel en arbeid, armoede en de kloof tussen arm en rijk, inflatie en wisselkoersschommelingen.
  • Ecologie: opwarming van de aarde, voorraden schoon water, bodem en landbouwsystemen, en luchtkwaliteit.
  • Politiek: internationale bestuursorganen, oorlogen en regionale conflicten, overheidsregulering en toezicht, wetgevingstrends en rechtszaken.

De lijst is met opzet breed. Zoals ik in het boek schreef: “Niemand op aarde is tegelijk expert in elk van deze vijf categorieën, en juist de breedte van elk van deze termen zet je aan het denken over onderwerpen buiten je eigen sector en vakgebied.”

Dat is het hele mechanisme. Een ingenieur die alleen wordt gelaten, vult de rij technologie. Een financieel team vult economie. STEEP maakt de lege rijen zichtbaar.

Waar STEEP vandaan komt en hoe het verschilt van PEST en PESTEL

Het idee om de buitenwereld per categorie af te speuren komt uit de bedrijfsstrategie. Het gebruikelijke vertrekpunt is Francis J. Aguilar van de Harvard Business School, wiens boek Scanning the Business Environment uit 1967 de buitenwereld indeelde in vier sectoren: economisch, technisch, politiek en sociaal. Latere auteurs hebben de letters herschikt en uitgebreid.

ModelCategorieënOpmerkingen
ETPS (Aguilar, 1967)Economisch, technisch, politiek, sociaalDe oorspronkelijke vier sectoren.
PESTPolitiek, economisch, sociaal, technologischDezelfde vier in een andere volgorde. Gangbaar in marketingleerboeken.
STEEPSamenleving, technologie, economie, ecologie, politiekMaakt de natuurlijke omgeving tot een eigen veld. De standaard onder futuristen.
PESTELPolitiek, economisch, sociaal, technologisch, ecologisch, juridischHaalt recht los van politiek. Gebruikt in de toekomstverkenning van de Britse overheid en gangbaar in het bedrijfskundeonderwijs.

De verschillen doen er minder toe dan mensen denken. Het Britse Government Office for Science onderwijst PESTLE in zijn Futures Toolkit en zegt tegen begeleiders dat ze “elke alternatieve aanpak” mogen gebruiken die bij het project past. In de STEEP die ik gebruik, vallen regelgeving, wetgeving en procesvoering allemaal onder Politiek, zodat niets van de “L” in PESTEL verloren gaat.

Kies één model en gebruik het elke keer. Consistentie maakt het mogelijk de ene studie met de volgende te vergelijken.

Een uitgewerkt voorbeeld: de toekomst van chocolade

In het boek vroeg ik lezers zich een chocoladereep voor te stellen en dan een vraag te beantwoorden: wat is de toekomst van chocoladerepen? Er zitten geen computerchips in. Niemand haast zich om een nieuwe versie op de markt te brengen. Het lijkt een product zonder toekomst om te bestuderen.

Haal het daarna door STEEP en vraag wat er van toepassing is.

VeldTrends die Future, Inc. (2007) voor chocolade signaleerde
SamenlevingToenemende diabetes bij kinderen; een obesitasepidemie in de VS en wereldwijd
TechnologieDalende prijzen van RFID-chips en biosensoren voor verpakkingen; materiaalkunde die slimme materialen ontwikkelt
EconomieWisselkoersschommelingen in de landen waar cacao wordt verbouwd; veranderende prijzen van suiker en suikervervangers
EcologieVernietiging van het regenwoud die de cacaoprijs opdrijft; opwarming van de aarde die de teelt van suiker en cacao beïnvloedt
PolitiekMeer rechtszaken tegen bedrijven; nieuw gezondheidsbeleid tegen obesitas

Het raster is de makkelijke helft. De waarde zit in wat het boek de verwevenheid van de trends noemde:

  • Obesitas bij kinderen + diabetes = een mogelijke publieke afkeer van junkfood.
  • RFID + slimme materialen = verpakking die kan aangeven of ermee geknoeid is.
  • Vernietiging van het regenwoud = druk op de internationale cacaomarkt, hogere kosten en lagere marges.
  • Obesitas + meer groepsacties = na de schikkingen met de tabaksindustrie zouden advocaten snoepfabrikanten kunnen aanpakken.

Zoals ik toen schreef: “Het is de verwevenheid van al deze trends tegelijk die schijnbaar chaotische, onverwachte verandering veroorzaakt.” Een chocoladereep bleek midden tussen volksgezondheid, materiaalkunde, grondstoffenmarkten, tropische ecologie en procesvoering te staan.

Hoe het chocoladeraster is verouderd

Twee rijen van dat raster uit 2007 hebben sindsdien gebeurtenissen voortgebracht die geen snoepfabrikant kon negeren.

  • Politiek en ecologie. In 2023 nam de Europese Unie haar verordening over ontbossingsvrije producten aan. Cacao is een van de zeven grondstoffen die ze dekt, en chocolade hoort bij de daarvan afgeleide producten.
  • Ecologie en economie. In december 2024 bereikten de cacaofutures in New York een record van meer dan 12.000 dollar per ton. Het marktrapport van de Internationale Cacao-organisatie voor die maand wees op ernstige droogte in de belangrijkste productielanden.

Het raster heeft geen van beide gebeurtenissen voorspeld. Het zette ecologie en politiek wel op de leeslijst van een chocoladebedrijf, jaren voordat ze de kostprijs bereikten, en meer kan een verkenningsinstrument niet doen. De eigen conclusie van het boek staat nog steeds: “als verandering chocolade kan overkomen, kan ze jou overkomen.”

Het raster had ook een blinde vlek. Niets in mijn voorbeeld uit 2007 noemt kinderarbeid op cacaoplantages. Het onderwerp lag al op tafel: in september 2001 had de chocolade- en cacaosector het Harkin-Engel-protocol ondertekend, een toezegging om de ergste vormen van kinderarbeid in de cacaoteelt uit te bannen. Een door het Amerikaanse ministerie van Arbeid gefinancierd en door NORC aan de University of Chicago uitgevoerd onderzoek schatte later dat in het seizoen 2018-2019 ongeveer 1,56 miljoen kinderen kinderarbeid verrichtten in de cacaoproductie in Ivoorkust en Ghana. Ik kwam later bij het onderwerp uit, via mijn werk over mensenhandel. Het hoort in de rij Samenleving van elk chocoladeraster dat vandaag wordt getekend, en het herinnert eraan dat een raster dat één persoon invult, de blinde vlekken van die persoon heeft.

Zo voer je een STEEP-analyse uit

  1. Benoem het onderwerp. Een product, een markt, een beleid of een beslissing. Wees specifiek. “Ons bedrijf” is te groot. “Chocoladerepen verkocht in Noord-Amerika” werkt.
  2. Loop de vijf lijsten af. Noteer per veld elke trend die het onderwerp zou kunnen raken. Filter nog niet.
  3. Bepaal de relevantie. Vraag welke punten zouden kunnen veranderen wie je klanten zijn, wat je product kost, wat de wet toestaat of wat je concurrenten kunnen doen. Schrap de rest.
  4. Onderzoek de trends bij de bron. Een trend op een geeltje is een gok. Zoek de oorspronkelijke data achter elke trend. Onze gids voor trendanalyse (in het Engels) legt uit hoe.
  5. Verbind ze. Neem de trends twee aan twee en schrijf op wat er gebeurt als ze elkaar raken. Bij een kleine set doe je dat met de hand. Bij een grote gebruik je een cross-impactmatrix.
  6. Teken het systeem. STEEP vertelt je waar je naar moet kijken. Een systeemkaart (in het Engels) laat zien hoe de onderdelen op elkaar inwerken. In het boek was ik duidelijk over de grenzen van deze stap: “Het doel van systeemdenken is niet de toekomst te ontdekken; het is een vertrekpunt bieden voor het werk dat volgt.”
  7. Keer aan het eind terug naar STEEP. Als het onderzoek klaar is, gebruik je de vijf velden opnieuw om het te interpreteren.

STEEP als filter voor gevolgen

Stap 7 is de helft van STEEP die de meeste gidsen weglaten. Als een studie iets groots oplevert, is de natuurlijke reactie “dit verandert alles”. Daar heeft een planningsteam niets aan. In hoofdstuk 5 van Future, Inc. raadde ik aan elke belangrijke bevinding opnieuw door de vijf velden te halen, in de vorm van vragen:

  • Samenleving: raakt dit mensen? Hoe zit het met de gezinsstructuur? Verandert het werkende leven?
  • Technologie: volgt hieruit dat er een nieuwe technologie beschikbaar komt? Zal die een bestaande verdringen? Hoe moet onderzoek en ontwikkeling reageren?
  • Economie: verandert dit de meeste bedrijven? Moeten overheden hun begrotingsbeleid aanpassen? Gaan consumenten zich anders gedragen?
  • Ecologie: wat betekent dit voor de natuurlijke systemen waarop we steunen? Ontstaat er een nieuwe belasting?
  • Politiek: hoe verandert dit het bestuur? Gaan nieuwe groepen druk uitoefenen op de overheid?

Zo gebruikt, maakt STEEP van één bevinding een geordende reeks tweede-orde-effecten.

Veelgemaakte fouten

  • Alleen T en E invullen. In How to Predict the Future…and WIN! (2011) luidt tip 11 van de fictieve dr. Egon: “Vertrouw op technologie en business; negeer cultuur, samenleving en filosofie.” Mijn antwoord in dat boek: “De toekomst wordt door veel meer bepaald dan alleen door het bedrijfsleven.” Zijn de rijen samenleving en politiek in je raster mager, dan heb je je blinde vlek gevonden.
  • Bij de lijst blijven steken. Vijf kolommen trends zijn een inventaris. Het inzicht zit in de wisselwerkingen.
  • Bronnen uit één land gebruiken. Een STEEP-verkenning op basis van de pers van één land neemt de aannames van dat land over. Zie onze gids over OSINT in vreemde talen.
  • Koppen schrijven in plaats van trends. “AI” is een kop. Een trend is een meetbare verandering in de tijd, met een bron erbij.
  • Het maar één keer doen. De velden veranderen niet. Wat erin staat wel.

Wat STEEP leert over het opbouwen van een inlichtingenfunctie

Een STEEP-raster is ook een organogram voor een verkenningsteam. Wijs elk veld toe aan een persoon of een kleine groep, en je hebt gegarandeerd dat iemand elke week buiten de vakpers leest. De toewijzing telt zwaarder dan het talent. De meeste organisaties hebben al mensen in dienst die politiek, demografie of milieuregelgeving uit persoonlijke interesse volgen. Weinig organisaties hebben hun verteld dat dit bij hun werk hoort.

Drie gewoonten maken het verschil. Geef elk veld een eigenaar. Bekijk het raster volgens een vast schema, niet pas als een crisis erom vraagt. En eis dat elk item een bron en een datum heeft, zodat de volgende ronde ziet wat er veranderd is.

Veelgestelde vragen

Waar staat STEEP voor?

Voor Society, Technology, Economics, Ecology en Politics: Samenleving, Technologie, Economie, Ecologie en Politiek. Sommige auteurs schrijven sociaal, technologisch, economisch, ecologisch en politiek. De vijf velden zijn dezelfde.

Wat is het verschil tussen STEEP en PESTEL?

PESTEL voegt het juridische toe als zesde categorie en noemt de natuurlijke omgeving “ecologisch”. STEEP houdt het recht binnen Politiek. Beide stammen uit dezelfde traditie van omgevingsanalyse, en beide werken als je ze consequent gebruikt.

Wie heeft de STEEP-analyse bedacht?

Niet één persoon. De aanpak wordt meestal herleid tot het boek van Francis Aguilar Scanning the Business Environment (1967), dat vier categorieën gebruikte. Latere auteurs voegden ecologie toe als vijfde.

Wanneer gebruik ik een STEEP-analyse?

Aan het begin van elk foresight-, strategie- of markttoetredingsproject, om te bepalen wat je onderzoekt, en opnieuw aan het eind, om te interpreteren wat je gevonden hebt.

Is een STEEP-analyse hetzelfde als een SWOT-analyse?

Nee. STEEP verkent de buitenwereld. SWOT ordent wat je weet in sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen. Een goede STEEP-verkenning levert de kansen en bedreigingen die een SWOT nodig heeft.

Hoe lang duurt een STEEP-analyse?

Een eerste ronde met een kleine groep duurt twee tot vier uur. Het onderzoeken van de trends die daarbij bovenkomen en uitzoeken hoe ze op elkaar inwerken, is het echte project en kan weken duren.

Werken met Competitive Futures

Competitive Futures voert omgevingsanalyses en foresightprojecten uit voor bedrijven en overheden, en leert teams die zelf uit te voeren. Wil je organisatie zicht op de krachten buiten haar sector, neem dan contact op met het bedrijf (in het Engels).

Verder lezen

Bronnen

  • Garland, Eric. Future, Inc.: How Businesses Can Anticipate and Profit from What’s Next. New York: AMACOM, 2007. Chapter 2, “Systems Thinking,” and chapter 5, “Strategic Implications.”
  • Garland, Eric. How to Predict the Future…and WIN! Wallingford Press, 2011. Tip 11.
  • Aguilar, Francis J. Scanning the Business Environment. New York: Macmillan, 1967.
  • Government Office for Science (UK). The Futures Toolkit, 2nd edition, 2024, and “Driver Mapping: Facilitation Worksheet,” 29 August 2024. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/66c4493f057d859c0e8fa778/futures-toolkit-edition-2.pdf and https://www.gov.uk/government/publications/driver-mapping-facilitation-worksheet/driver-mapping-facilitation-worksheet
  • Regulation (EU) 2023/1115 of the European Parliament and of the Council of 31 May 2023 on deforestation-free products. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1115/oj
  • International Cocoa Organization. Cocoa Market Report, December 2024. https://icco.org/wp-content/uploads/Cocoa-Market-Report-December-2024.pdf
  • “Protocol for the Growing and Processing of Cocoa Beans and Their Derivative Products” (Harkin-Engel Protocol), September 2001. https://cocoainitiative.org/knowledge-hub/resources/harkin-engel-protocol
  • NORC at the University of Chicago. Assessing Progress in Reducing Child Labor in Cocoa Production in Cocoa Growing Areas of Côte d’Ivoire and Ghana. Final report for the U.S. Department of Labor, October 2020. Summary: https://www.dol.gov/sites/dolgov/files/ILAB/Cocoa%20Webinar%20-%20Final.pdf