Tweede-orde-effecten: Nou en? Wat als? Wat nog meer?

Tweede-orde-effecten in beeld: één druppel stuurt rimpelingen over een donkere vijver bij lamplicht, laat drie papieren bootjes deinen en bereikt een rij koperen pionnen op de stenen rand.
Tweede-orde-effecten: de gevolgen van de gevolgen. Met AI gemaakte illustratie; kaartontwerp: Competitive Futures.

Engelse versie (English version): Second-Order Effects: So What? What If? What Else?

Tweede-orde-effecten zijn de gevolgen van de gevolgen. Er vindt een verandering plaats, er volgt direct iets uit, en daar volgt weer iets uit. De eerste stap is meestal voor iedereen duidelijk. In de tweede en derde stap wordt strategie gewonnen of verloren, omdat weinigen zo ver vooruitkijken en de effecten toch komen.

In het kort

  • Wat ze zijn: de indirecte uitkomsten van een verandering. Eerste-orde-effecten volgen uit de verandering zelf. Tweede- en derde-orde-effecten volgen uit de effecten.
  • Waarom ze ertoe doen: het eerste-orde-effect heeft iedereen al ingeprijsd. In de volgende zitten de verrassing, de dreiging en de kans.
  • Hoe je ze vindt: stel elke belangrijke trend drie vragen. Nou en? Wat als? Wat nog meer?
  • Hoe ver je kijkt: 5 tot 20 jaar bij strategische vragen. Dichterbij wordt het gesprek tactisch.
  • Instrumenten: het futures wheel (in het Engels) voor één verandering, cross-impactanalyse voor veel veranderingen en STEEP als filter.

Een oud idee met een lange schriftelijke traditie

Omslag van Future, Inc. van Eric Garland (AMACOM, 2007).
Future, Inc. (AMACOM, 2007)

De waarneming dat handelingen gevolgen hebben buiten het beoogde effect is niet nieuw. In 1850 bouwde de Franse econoom Frédéric Bastiat een essay, Wat men ziet en wat men niet ziet, rond het verschil tussen het direct zichtbare effect van een beleid en de latere effecten die je niet ziet en moet voorzien.

In 1936 gaf de socioloog Robert K. Merton het probleem zijn moderne vorm in ‘The Unanticipated Consequences of Purposive Social Action’. Hij verklaarde waarom mensen de uitkomsten van hun eigen doelbewuste handelingen niet voorzien: grenzen aan wat ze weten, denkfouten, een direct belang dat zo dringt dat het de lange termijn verdringt, waarden die bepaalde overwegingen uitsluiten en voorspellingen die de situatie veranderen die ze beschrijven.

Futuristen maakten van de waarneming een werkmethode. In 1971 bedacht Jerome Glenn het futures wheel, dat een verandering in het midden van de pagina zet en de gevolgen ervan in ringen naar buiten tekent. In Future, Inc. (AMACOM, 2007) beschreef ik het onderliggende idee zo: ‘Omdat de wereld hyperverbonden is, verandert niets slechts één aspect van het leven; de effecten golven naar buiten. Veel mensen bekijken het eerste niveau van verandering, maar kijken niet dieper.’

De drie vragen

Hoofdstuk 5 van Future, Inc. opent met drie vragen: ‘Nou en? Wat als? Wat nog meer?’ Ze zijn de hele discipline in een paar woorden.

  • Nou en? Je hebt een trend en de gegevens die hem ondersteunen. Wat verandert er voor je klanten, je kosten, je concurrenten of je juridische positie?
  • Wat als? Wat als de trend versnelt, stokt of samenvalt met een andere? Wat als er een onwaarschijnlijke maar ingrijpende gebeurtenis bovenop komt?
  • Wat nog meer? Wat verandert er nog meer door de eerste verandering? Stel de vraag daarna opnieuw aan het antwoord.

De derde vraag levert de tweede- en derde-orde-effecten op. Behandel elk antwoord als een nieuw vertrekpunt en vraag het nog eens.

Het boek voegt vijf toetsen toe voor elk toekomstbeeld:

  1. Wijst het op nieuwe concurrenten die ons zaken kunnen afnemen?
  2. Zijn de klanten dezelfde? Zijn er meer of minder?
  3. Wijst het op nieuwe regelgeving, of op overheidsbeleid dat we zouden moeten proberen te beïnvloeden?
  4. Wat betekent het voor zowel ontwikkelingslanden als geïndustrialiseerde landen?
  5. Wachten ons nieuwe juridische aansprakelijkheden?

Drie ‘implicaties’ die geen implicaties zijn

De meeste presentaties over ‘de toekomst van’ een sector komen nooit bij de tweede orde, omdat ze blijven steken bij conclusies die inzichtelijk klinken en het niet zijn. In het boek noemde ik er drie.

1. ‘Morgen is er meer concurrentie dan ooit.’ Er is altijd concurrentie geweest. Zeggen dat die er blijft, vertelt een planner niets. Concurrentie wordt een implicatie wanneer haar structuur verandert. De voorbeelden uit het boek van 2007: als een professionele opname kan met $ 1.000 aan apparatuur in plaats van $ 100.000 aan studio-uren, of als instappen in de staalsector $ 300.000 kost in plaats van $ 300 miljoen, verandert het aantal concurrenten met ordes van grootte. De nuttige vraag is waarom ze heviger wordt.

2. ‘In de toekomst worden we efficiënter.’ Elke economische verandering in de geschiedenis jaagde op efficiëntie. Beweren dat morgen hetzelfde is als vandaag, alleen sneller, komt voort uit wat het boek ‘een geest die de toekomst niet kan bevatten’ noemde. Efficiëntie wordt een implicatie wanneer ze een sprong maakt. Als de ontwikkeltijd van een geneesmiddel daalt van 15 naar 5 jaar, hebben strategen iets om mee te werken.

3. ‘Dit nieuwe apparaat bewijst dat de toekomst er al is.’ In het boek zei ik het onomwonden: ‘De toekomst is niet nu. Nu is nu.’ Een spreker die het product van vandaag presenteert als ‘de toekomst’, is gestopt met voorstellen wat de komende tien jaar technologie met dezelfde sector gaan doen.

Alle drie zakken voor dezelfde test. Elk beschrijft een eerste-orde-voortzetting van het heden. Geen enkele vraagt wat er nog meer verandert.

Hoe ver je kijkt

Tweede-orde-effecten hebben tijd nodig, en daarom doet de tijdshorizon ertoe. De regel van het boek is dat een toekomststudie 5 tot 20 jaar moet bestrijken. Onder vijf jaar wordt de discussie naar de tactiek getrokken: het budget van dit jaar, de lancering van volgend jaar. Dat werk is nodig, maar het is geen strategie. Een strategische vraag verdient een horizon die ver genoeg weg ligt dat de beperkingen van vandaag losser worden en effecten van hogere orde ruimte krijgen.

Een praktijkvoorbeeld: compliancekosten en de-risking

Dit is een keten die is vastgelegd door de instelling waar hij begint. In april 2023 publiceerde het Amerikaanse ministerie van Financiën zijn De-risking Strategy, een studie die het Congres had geëist in de Anti-Money Laundering Act van 2020.

  • De drijver. Banken moeten het risico op witwassen en terrorismefinanciering bij hun klanten beoordelen en beheersen. Dat doen bij klanten met een hoger risico kost geld.
  • Eerste-orde-effect. Banken besteden meer aan compliance voor die klanten. Dat is het beoogde resultaat.
  • Tweede-orde-effect. Sommige banken stoppen met het bedienen van hele groepen klanten, omdat die relaties niet meer rendabel zijn zodra de compliancekosten zijn meegeteld. Het ministerie noemt dit de-risking: zakelijke relaties ‘zonder onderscheid beëindigen of beperken’ met brede groepen klanten. Het concludeerde dat winstgevendheid de belangrijkste factor was. De klanten die het hardst werden geraakt, waren kleine en middelgrote geldovermakers, non-profitorganisaties die in hoogrisicolanden werken en buitenlandse banken met weinig correspondentvolume.
  • Derde-orde-effect. Financiële activiteit verlaat het gereguleerde systeem. Het ministerie stelde vast dat de-risking activiteit uit gereguleerde kanalen duwt, geldovermakingen naar het thuisland belemmert en het overmaken van humanitaire hulp en rampenhulp bemoeilijkt. Het beschreef die verschuiving als een mogelijk risico voor de nationale veiligheid.

Een kader dat geld makkelijker zichtbaar moest maken, leverde bij de derde stap geld op dat moeilijker te zien is. Niemand wilde dat. Het ministerie ontdekte het door te doen wat deze pagina beschrijft: zijn eigen regel naar buiten volgen en vragen wat er nog meer verandert.

Voor een bedrijf leest dezelfde keten als een reeks vragen. Als we bankieren, betalen of doneren via een van die drie groepen, welke van onze relaties kunnen dan worden afgesneden? Wie neemt het werk over dat gereguleerde banken laten liggen? Wat zou een toezichthouder vervolgens doen?

Tweede-orde-effecten stap voor stap opsporen

  1. Kies een drijver en formuleer hem precies. Een trend, een prognose, een nieuwe regel of een wildcard. Vage drijvers leveren vage ketens op.
  2. Maak een lijst van de eerste-orde-effecten. Vraag ‘nou en?’ over klanten, kosten, concurrenten en recht. Dit zijn de effecten die je concurrenten ook zien.
  3. Vraag bij elk eerste-orde-effect ‘wat nog meer?’. Schrijf de tweede-orde-effecten op. Reken op een langere lijst.
  4. Herhaal het nog één keer. Derde-orde-effecten zijn onzekerder en waardevoller. Markeer de effecten die de zaal verrassen.
  5. Haal de resultaten door STEEP. Controleer elke ring op effecten voor samenleving, technologie, economie, ecologie en politiek. De meeste teams ontdekken dat ze alleen technologie en economie hebben opgeschreven.
  6. Vraag ‘wat als?’. Verander een aanname of voeg een wildcard toe en kijk welke ketens breken.
  7. Rangschik wat je hebt gevonden. De regel van het boek: ‘De implicaties waar je je zorgen over moet maken, zijn die zo groot dat het tijd kost om de juiste verandering in je bedrijf door te voeren.’ Die gaan naar de directie. De rest gaat op een volglijst.

Doe het met anderen. Zoals ik in het boek schreef: ‘Implicaties zijn echt een teamsport.’ Een groep van vijf tot tien mensen met verschillende achtergronden ziet ketens die geen enkele analist alleen zou zien.

Veelgemaakte fouten

  • Blijven steken bij de eerste orde. Het eerste-orde-effect staat in het persbericht.
  • Een gemeenplaats aanzien voor een implicatie. Zie de drie gevallen hierboven.
  • Alleen de technologie volgen. Nieuwe technologieën veranderen het gedrag van mensen, en veranderde mensen zoeken nieuwe technologieën. Laat je de sociale helft weg, dan loopt de keten bij de tweede stap mis.
  • De keten als voorspelling behandelen. Een derde-orde-effect is een mogelijkheid om in de gaten te houden, met één zin redenering erbij zodat je hem later kunt toetsen.
  • Zoeken naar de effecten die je goed uitkomen. Dreigingen en kansen komen uit dezelfde oefening. Heb je maar één soort gevonden, kijk dan nog eens.

Wat tweede-orde-effecten leren over het opbouwen van een inlichtingenfunctie

Een inlichtingenrapport dat bij het eerste-orde-effect stopt, is een nieuwsoverzicht. De lezer had het uit de krant kunnen halen. Waar een directie een inlichtingenfunctie voor betaalt, zijn de volgende twee stappen: wat deze gebeurtenis in gang zet en wat dat weer in gang zet.

Drie gewoonten bouwen dat vermogen op. Eis in elk product een paragraaf over implicaties, opgebouwd als ‘nou en, wat als, wat nog meer’. Leg de ketens vast, met de redenering bij elke schakel, zodat het team later kan terugkijken welke schakels standhielden. En zet mensen uit meer dan één vakgebied op de analyse, want een jurist, een ingenieur en een socioloog verlengen de keten elk in een andere richting.

Veelgestelde vragen

Wat is een tweede-orde-effect?

Het gevolg van een gevolg. Een verandering veroorzaakt een direct eerste-orde-effect, en dat effect veroorzaakt op zijn beurt verdere uitkomsten. Die latere uitkomsten zijn de tweede-orde-effecten.

Wat is een voorbeeld van een tweede-orde-effect?

Goedkope transistors maakten de desktopcomputer mogelijk. Dat is eerste orde. Leidinggevenden gingen hun eigen brieven typen. Dat is tweede orde. De typekamers verdwenen, wat veranderde welke banen er op kantoor voor vrouwen openstonden. Dat is derde orde. Het voorbeeld komt uit Future, Inc.

Wat is het verschil tussen tweede-orde-effecten en onbedoelde gevolgen?

Ze overlappen. Een tweede-orde-effect wordt bepaald door zijn plaats in de keten. Een onbedoeld gevolg wordt bepaald door de vraag of iemand het zo bedoelde. Veel tweede-orde-effecten zijn onbedoeld, en sommige worden voorzien en ingepland.

Wat is tweede-orde-denken?

De gewoonte om ‘en dan?’ te vragen voordat je handelt. Beleggers, strategen en militaire planners gebruiken de term voor een analyse die verder gaat dan de directe uitkomst van een beslissing, tot de reacties die ze uitlokt.

Hoeveel ordes van effecten moet ik volgen?

Drie is voor het meeste werk de praktische grens. Voorbij de derde orde rust de redenering op te veel aannames om een beslissing te sturen, al kan ze nog wel aanwijzen wat je in de gaten moet houden.

Welke instrumenten helpen bij tweede-orde-effecten?

Het futures wheel voor één verandering, cross-impactanalyse voor de wisselwerking tussen veel veranderingen en STEEP als controlelijst zodat je de sociale en politieke effecten niet mist.

Werken met Competitive Futures

Competitive Futures verzorgt implicatieworkshops en verkenningsprojecten waarin directieteams de effecten van hogere orde volgen van de veranderingen waar hun eigen markten voor staan. Om een project te bespreken, neem contact op met het bedrijf (in het Engels).

Verder lezen

Bronnen

  • Garland, Eric. Future, Inc.: How Businesses Can Anticipate and Profit from What’s Next. New York: AMACOM, 2007. Chapter 5, “Strategic Implications.”
  • Merton, Robert K. “The Unanticipated Consequences of Purposive Social Action.” American Sociological Review 1, no. 6 (1936): 894–904. https://doi.org/10.2307/2084615
  • Bastiat, Frédéric. “Ce qu’on voit et ce qu’on ne voit pas” (“That Which Is Seen, and That Which Is Not Seen”). Paris, 1850.
  • Glenn, Jerome C. “The Futures Wheel.” In Futures Research Methodology, Version 3.0, edited by Jerome C. Glenn and Theodore J. Gordon. Washington, DC: The Millennium Project, 2009.
  • U.S. Department of the Treasury. The Department of the Treasury’s De-risking Strategy. April 2023. Announcement: https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1438. Fact sheet: https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1439