Wat is een futurist? Wat hij doet en hoe hij werkt

Engelse versie (English version): What Is a Futurist? What They Do and How They Work
Een futurist is een professional die de trends bestudeert die een sector, een instelling of een land kunnen veranderen, uitwerkt wat die veranderingen zouden betekenen en leiders helpt beslissen wat ze eraan moeten doen. Een futurist voorspelt de toekomst niet. Niemand kan dat. Het werk is beslissers een beter zicht te geven op wat eraan komt dan ze anders zouden hebben, vroeg genoeg om te handelen.
In het kort
- Wat een futurist doet: trends onderzoeken, de prognoses van anderen beoordelen, de gevolgen uitwerken, scenario’s bouwen en de resultaten overbrengen aan wie moet beslissen.
- Wat hij niet doet: de toekomst voorspellen als waarzegger, zekerheid beloven of de technologie van vandaag verkopen als ‘de toekomst’.
- Wie hem inhuurt: bedrijven die langlopende investeringen plannen, en overheden. Finland, Singapore, de Europese Commissie en het Amerikaanse Government Accountability Office hebben allemaal vaste eenheden voor toekomstverkenning.
- Hoe lang het vak bestaat: de methoden stammen uit de jaren 1940 tot 1960. De eerste masteropleiding begon in 1974.
- Hoe je hem beoordeelt: aan bronnen, uitgesproken aannames, meer dan één scenario en een gepubliceerde staat van dienst inclusief de missers.

Een werkdefinitie

In Future, Inc. (AMACOM, 2007) definieerde ik het werk in één zin: ‘Futurisme is het proces van ontdekken welke trends onze wereld zullen veranderen, hun mogelijke impact op specifieke activiteiten analyseren en vervolgens collega’s vertellen wat ons te wachten staat.’
Drie werkwoorden dragen die zin. Ontdekken betekent onderzoek, meestal buiten de sector van de klant. Analyseren betekent uitwerken wat een trend zou doen met een bepaald product, een markt of een beleid. Vertellen betekent de bevindingen brengen bij mensen die er niet om vroegen en ze misschien niet willen horen. Een futurist die alleen het eerste doet, is onderzoeker. Een die alleen het derde doet, is spreker.
Het vak heeft meerdere namen. Futures studies of toekomstonderzoek is de academische term. Strategische verkenning of strategic foresight is hoe overheden en bedrijven de toegepaste praktijk meestal noemen. Futurologie is een ouder woord, in de jaren 1940 bedacht door de Duitse politicoloog Ossip Flechtheim, dat vooral in de pers voortleeft. Futurisme is ook de naam van een Italiaanse kunstbeweging die begon met het manifest van F. T. Marinetti uit 1909, en die hier niets mee te maken heeft.
Wat een futurist werkelijk doet
De methode die ik onderwijs heeft zes stappen. Voor elke stap is er een eigen gids op deze site.
- Het systeem in kaart brengen. Alles uitzetten wat de vraag raakt: klanten, concurrenten, leveranciers, toezichthouders, technologieën en de krachten die erop inwerken. Zie systeemkaarten (in het Engels) en STEEP-analyse.
- Trends onderzoeken. De meetbare veranderingen vinden die gaande zijn, uit oorspronkelijke data. Zie trendanalyse (in het Engels).
- Prognoses beoordelen. Verzamelen wat experts verwachten en elke bewering wegen naar haar aannames en de belangen van de auteur. Zie hoe je een prognose beoordeelt (in het Engels).
- Gevolgen uitwerken. Vragen wat elke verandering zou veroorzaken, en wat dat weer zou veroorzaken. Zie tweede-orde-effecten en het futures wheel (in het Engels).
- Scenario’s bouwen. Het onderzoek omzetten in een klein aantal concrete, verschillende toekomsten. Zie scenarioplanning (in het Engels).
- Communiceren. De bevindingen voorleggen aan de beslissers, in taal die ze niet kunnen negeren. Zie toekomstverkenning communiceren (in het Engels).
Twee korte gevallen uit het boek laten zien wat het werk oplevert.
In 1999 wilden producenten van consumentengoederen weten hoe de toekomst verpakkingen zou veranderen. Samen met futuristen keken hun verpakkingsingenieurs verder dan karton en plastic, naar trends in elektronica en detailhandel. Ze zagen dat RFID-labels goedkoop genoeg werden om op een doos te plakken en dat hun grootste klanten, de grote winkelketens, hun bedrijfsvoering digitaliseerden. De conclusie was dat verpakking deel zou moeten worden van de digitale economie. Toen ik het boek zeven jaar later schreef, waren gelabelde zendingen een commercieel product.
In 2000 kon een directeur in de techniek een prognose niet accepteren dat bouwvakkers in 2015 handcomputers op de bouwplaats zouden gebruiken. Ze gebruiken nu ook geen computers, zei hij. Eén observatie bracht hem om: zelfs arme kinderen hadden een PlayStation. De minst geschoolde werknemer van 2015 zou zijn opgegroeid met software, menu’s en controllers. Hij had aangenomen dat de werknemers van morgen die van vandaag zouden zijn, en hij wist niet dat hij dat aannam.
Wat leiders eraan hebben
Hoofdstuk 1 van Future, Inc. noemt vier dingen die een organisatie wint door de toekomst te bestuderen.
- Een breder perspectief. Het dagelijkse management verdringt het grote geheel. Specialisatie versmalt het verder. Toekomstverkenning is ingeplande tijd om op te kijken.
- Een toets van basisaannames. Dit is het voordeel dat klanten het minst verwachten en het meest nodig hebben. Het boek formuleert wat ik de hoofdregel noemde: ‘als de bevindingen alles bevestigen wat je ooit over de wereld en haar richting hebt gedacht, zijn ze nutteloos’.
- Het vermogen om dreigingen en kansen te zien. Eén trend is zelden fataal. Meerdere tegelijk kunnen dat wel zijn. Het voorbeeld uit het boek zijn de boerenwinkels in New England, waar een bouwhausse, grootschalige detailhandel, landbouw op grotere schaal en de verhuizing van de landbouw naar het Middenwesten en Californië samenkwamen, en een coöperatie met een geschiedenis van honderd jaar haar bezittingen verkocht.
- Inzicht in je rol in de geschiedenis. Leiders van grote instellingen bepalen het leven van mensen die nog niet geboren zijn. Toekomstverkenning laat hen kijken naar de wereld die ze bouwen.
Wat een futurist niet is
Geen waarzegger. Het boek opent het onderwerp door lezers te vragen ‘de theeblaadjes, tovenaarshoeden, kristallen bollen en helderziendheid’ te vergeten. Het zegt ook: ‘het is onmogelijk precies te weten hoe de toekomst uitpakt, en als iemand je dat ooit belooft, houd dan één hand op je portemonnee’.
Geen technologiepromotor. Een spreker die het apparaat van dit jaar omhooghoudt en aankondigt dat de toekomst er is, verkoopt het heden. Echte toekomstverkenning vraagt wat de komende tien jaar met dat apparaat en de sector eromheen zullen doen.
Geen vervanging voor beslissen. Een futurist geeft een directie meerdere plausibele toekomsten en de signalen die laten zien welke eraan komt. Kiezen blijft het werk van de directie. Zoals ik aan het eind van het boek schreef: ‘Wazig zicht is beter dan geen zicht.’
Zelf heb ik een ingewikkelde verhouding met het woord. Het is aan genoeg podiumacts gekoppeld dat serieuze professionals het vaak vermijden, en in 2012 schreef ik over mijn eigen bedenkingen (in het Engels). De methode is waar het om gaat. Ik leerde haar van Joe Coates, een van de grondleggers van het vak, en zei dat in het dankwoord van het boek: hij was de futurist ‘van wie ik elk idee heb gestolen dat ik kon opschrijven of onthouden’.
Futurist, voorspeller, planner, analist
De vier rollen worden vaak verward, en ze beantwoorden verschillende vragen.
| Rol | Kernvraag | Gangbare horizon | Wat je krijgt |
|---|---|---|---|
| Voorspeller | Wat wordt dit getal? | Maanden tot enkele jaren | Een schatting met een bandbreedte |
| Futurist | Wat kan er veranderen, en wat betekent dat voor ons? | 5 tot 20 jaar | Trends, gevolgen en scenario’s |
| Strategisch planner | Wat gaan we doen? | 1 tot 5 jaar | Een plan en een budget |
| Inlichtingenanalist | Wat gebeurt er, en wat gaan anderen doen? | Nu tot 2 jaar | Beoordelingen voor een besluit |
Een goed geleide organisatie gebruikt alle vier en zorgt dat ze met elkaar praten.
Waar het beroep vandaan komt en wie het nu in dienst heeft

Het moderne vak kreeg vorm tussen de jaren 1940 en 1960, op meerdere plaatsen tegelijk. In de Verenigde Staten groeide het uit langetermijnplanning voor overheid en defensie. In Frankrijk publiceerde Bertrand de Jouvenel in 1964 L’Art de la conjecture en betoogde hij dat de toekomst bestudeerd moest worden als een reeks mogelijkheden. The Year 2000 van Herman Kahn en Anthony Wiener verscheen in 1967. De World Future Society werd in 1966 opgericht.
Daarna kwam de opleiding. De University of Houston–Clear Lake begon in 1974 een masteropleiding in toekomststudies, die de universiteit omschrijft als de langstlopende master in zijn soort. De Association of Professional Futurists werd in 2002 opgericht.
Overheden hebben toekomstverkenning in hun vaste apparaat ingebouwd:
- Finland. Het parlement stelde in 1993 zijn Toekomstcommissie in en maakte er in 2000 een vaste commissie van.
- Singapore. De regering richtte in 1995 een Scenario Planning Office op binnen het kabinet van de premier en in 2009 het Centre for Strategic Futures.
- Verenigde Staten. Het Government Accountability Office richtte in 2018 zijn Center for Strategic Foresight op.
- Europese Unie. De Europese Commissie nam op 9 september 2020 haar eerste jaarlijkse verslag over strategische prognoses aan.
- Verenigde Naties. Op 22 september 2024 namen de lidstaten het Pact voor de Toekomst aan, met als bijlage een Verklaring over toekomstige generaties.
Ik doe al dertig jaar aan strategische verkenning voor bedrijven en overheden, waaronder werk voor de regeringen van Frankrijk en Monaco. Het patroon in die lijst komt overeen met mijn ervaring: de organisaties die in toekomstverkenning investeren, zijn degene die verwachten over twintig jaar nog te bestaan en verantwoordelijk zijn voor mensen die door hun handelen geraakt zullen worden.
Hoe je een futurist beoordeelt
Joe Coates schreef in zijn voorwoord bij Future, Inc. dat een doel van het boek was om ‘mensen tot wijzere opdrachtgevers, kopers en gebruikers van toekomststudies en hun beweringen te maken’. Vijf toetsen doen het meeste werk.
- Bronnen. Kan hij de data achter elke trend laten zien, en komen die uit de oorspronkelijke bron?
- Aannames en tijdshorizon. Zegt hij wat hij aanneemt en hoe ver hij vooruitkijkt?
- Meer dan één toekomst. Eén zelfverzekerd scenario is een verkooppraatje.
- Ongemak. Vertelde het werk je iets wat je niet wilde horen? Als het alles bevestigde wat je geloofde, pas dan de hoofdregel toe.
- Een staat van dienst. Heeft hij eerdere voorspellingen gepubliceerd, ook de missers? De onze staan op de prognosepagina (in het Engels).
Charisma staat niet op de lijst. In How to Predict the Future…and WIN! (2011) raadt de fictieve Dr. Egon aan prognoses te waarderen ‘naar het charisma van degene die ze brengt’. Het is een van de 25 fouten in toekomstverkenning.
Wat dit leert over het opbouwen van een inlichtingenfunctie
Futurist is een rol voordat het een functietitel is. Elke inlichtingenfunctie heeft iemand nodig die dit werk doet, of iemand de naam nu draagt of niet.
In de praktijk betekent dat drie dingen. Iemand heeft de opdracht om vijf jaar of verder vooruit te kijken, en die tijd is beschermd tegen de dagelijkse wachtrij. De lange blik en het actuele inlichtingenbeeld worden gemaakt door mensen die met elkaar praten, zodat de berichtgeving van vandaag wordt gelezen in het licht van waar het systeem heen gaat. En de functie mag de aannames van de organisatie ter discussie stellen ten overstaan van de leiding, want toekomstverkenning die alleen het plan bevestigt, heeft volgens de regel van het boek zelf niemand iets geleerd.
Veelgestelde vragen
Wat doet een futurist?
Een futurist onderzoekt trends, beoordeelt prognoses, werkt de gevolgen uit, bouwt scenario’s en brengt de resultaten over aan beslissers, zodat die zich op verandering kunnen voorbereiden.
Kan een futurist de toekomst voorspellen?
Nee. Een futurist benoemt plausibele toekomsten en de vroege signalen van elk ervan. Wie belooft precies te weten hoe de toekomst uitpakt, moet je met voorzichtigheid benaderen.
Wat is het verschil tussen een futurist en een futuroloog?
Ze betekenen hetzelfde. ‘Futuroloog’ is een oudere term, vaker gebruikt in de pers en in Europa. Professionals spreken nu meestal van futurist, toekomstverkenner of analist strategische verkenning.
Hoe word je futurist?
Er is geen vergunning. Sommige professionals hebben een diploma in toekomstonderzoek. De meesten komen uit een ander vakgebied, zoals economie, techniek, inlichtingen of de geesteswetenschappen, en leren de methoden in de praktijk of van een mentor.
Wie neemt futuristen in dienst?
Bedrijven met lange investeringshorizonnen, zoals energie, zorg, defensie en consumentengoederen, en overheden. Diverse nationale regeringen en internationale organisaties hebben vaste eenheden voor toekomstverkenning.
Heeft futurisme iets te maken met de Italiaanse futuristische kunstbeweging?
Nee. Het Italiaanse futurisme was een kunst- en literaire beweging die in 1909 begon. Het beroep van toekomstonderzoek ontwikkelde zich daar los van in het midden van de twintigste eeuw.
Werken met Competitive Futures
Competitive Futures voert toekomststudies en scenarioprojecten uit voor bedrijven en overheden en levert sprekers over het opbouwen van een cultuur van toekomstverkenning. Om een studie of evenement te bespreken, neem contact op met het bedrijf (in het Engels).
Verder lezen
- Strategische verkenning: een gids voor de praktijk (in het Engels)
- De pioniers van strategie, inlichtingen en toekomstverkenning (in het Engels)
- Herman Kahn: scenarioplanning, RAND en het jaar 2000 (in het Engels)
- Bertrand en Hugues de Jouvenel: Futuribles en la prospective (in het Engels)
- In memoriam mijn mentor Joe Coates (in het Engels)
- Boeken over toekomstonderzoek (in het Engels)
- Prognoses: methode en staat van dienst (in het Engels)
- 25 fouten in toekomstverkenning
Bronnen
- Garland, Eric. Future, Inc.: How Businesses Can Anticipate and Profit from What’s Next. New York: AMACOM, 2007. Foreword by Joseph F. Coates; chapter 1, “Futurism: The Antidote to Chaos.”
- Garland, Eric. How to Predict the Future…and WIN! Wallingford Press, 2011. Tip 8.
- de Jouvenel, Bertrand. L’Art de la conjecture. Monaco: Éditions du Rocher, 1964.
- Kahn, Herman, and Anthony J. Wiener. The Year 2000: A Framework for Speculation on the Next Thirty-Three Years. New York: Macmillan, 1967.
- University of Houston. “Futurists Will Celebrate Past and Look Ahead,” 30 April 2009. https://www.uh.edu/news-events/stories/2009articles/april2009/043009futurestudiescelebration.php ; and “Future Studies Degree,” March 2008. https://uh.edu/news-events/stories/2008articles/mar08/303_future_studies.php
- Parliament of Finland. “Committee for the Future.” https://www.eduskunta.fi/EN/valiokunnat/tulevaisuusvaliokunta
- Centre for Strategic Futures, Singapore. “Who We Are.” https://www.csf.gov.sg/who-we-are/
- U.S. Government Accountability Office. “Center for Strategic Foresight.” https://gao.gov/about/what-gao-does/audit-role/csf
- European Commission. “2020 Strategic Foresight Report.” https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/strategic-foresight/2020-strategic-foresight-report_en
- United Nations. “Pact for the Future.” https://www.un.org/en/node/222117
Onderdeel van de gids voor strategische verkenning (in het Engels) van Competitive Futures.