Τι είναι ο μελλοντολόγος; Τι κάνει και πώς δουλεύει

Τι είναι ο μελλοντολόγος, σε εικόνα: μια μορφή από πίσω στέκεται σε παράθυρο πριν από την αυγή και κοιτάζει έναν δρόμο που χωρίζεται σε πολλούς δρόμους προς τον ορίζοντα, με ένα τηλεσκόπιο, έναν χάρτη και μια πυξίδα στο τραπέζι.
Τι είναι ο μελλοντολόγος; Ο ρόλος των στρατηγικών αναλυτών με μακροπρόθεσμη ματιά. Εικονογράφηση με τεχνητή νοημοσύνη· σχεδιασμός κάρτας: Competitive Futures.

Αγγλική έκδοση (English version): What Is a Futurist? What They Do and How They Work

Ο μελλοντολόγος είναι επαγγελματίας που μελετά τις τάσεις οι οποίες θα μπορούσαν να αλλάξουν έναν κλάδο, έναν θεσμό ή μια χώρα, εξετάζει τι θα σήμαιναν αυτές οι αλλαγές και βοηθά τους ηγέτες να αποφασίσουν τι να κάνουν. Ο μελλοντολόγος δεν προλέγει το μέλλον. Κανείς δεν μπορεί. Η δουλειά του είναι να δίνει σε όσους αποφασίζουν καλύτερη εικόνα του τι έρχεται από όση θα είχαν αλλιώς, αρκετά νωρίς ώστε να δράσουν.

Με μια ματιά

  • Τι κάνει ο μελλοντολόγος: ερευνά τάσεις, αξιολογεί τις προβλέψεις άλλων, ανιχνεύει τις συνέπειές τους, χτίζει σενάρια και μεταφέρει τα αποτελέσματα σε όσους πρέπει να αποφασίσουν.
  • Τι δεν κάνει: δεν λέει τη μοίρα, δεν υπόσχεται βεβαιότητα και δεν πουλά τη σημερινή τεχνολογία ως «το μέλλον».
  • Ποιος τον προσλαμβάνει: εταιρείες που σχεδιάζουν μακροχρόνιες επενδύσεις, και κυβερνήσεις. Η Φινλανδία, η Σιγκαπούρη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το αμερικανικό Government Accountability Office διαθέτουν όλοι μόνιμους φορείς πρόβλεψης.
  • Από πότε υπάρχει το πεδίο: οι μέθοδοι χρονολογούνται από τη δεκαετία του 1940 έως τη δεκαετία του 1960. Το πρώτο μεταπτυχιακό πρόγραμμα άνοιξε το 1974.
  • Πώς τον κρίνουμε: από τις πηγές, τις δηλωμένες παραδοχές, την ύπαρξη περισσότερων του ενός σεναρίων και ένα δημοσιευμένο ιστορικό που περιλαμβάνει και τις αστοχίες.

Ένας ορισμός εργασίας

Εξώφυλλο του Future, Inc. του Eric Garland (AMACOM, 2007).
Future, Inc. (AMACOM, 2007)

Στο Future, Inc. (AMACOM, 2007) όρισα τη δουλειά σε μία πρόταση: «Η μελλοντολογία είναι η διαδικασία με την οποία ανακαλύπτουμε ποιες τάσεις θα αλλάξουν τον κόσμο μας, αναλύουμε τον πιθανό αντίκτυπό τους σε συγκεκριμένες δραστηριότητες και έπειτα λέμε στους συναδέλφους μας τι μας περιμένει».

Τρία ρήματα κρατούν αυτή την πρόταση. Ανακαλύπτω σημαίνει ερευνώ, κυρίως έξω από τον κλάδο του πελάτη. Αναλύω σημαίνει εξετάζω τι θα έκανε μια τάση σε ένα συγκεκριμένο προϊόν, αγορά ή πολιτική. Λέω σημαίνει μεταφέρω τα ευρήματα σε ανθρώπους που δεν τα ζήτησαν και ίσως δεν τα θέλουν. Ένας μελλοντολόγος που κάνει μόνο το πρώτο είναι ερευνητής. Όποιος κάνει μόνο το τρίτο είναι ομιλητής.

Το πεδίο έχει πολλά ονόματα. Μελέτες του μέλλοντος (futures studies) είναι ο ακαδημαϊκός όρος. Στρατηγική πρόβλεψη (strategic foresight) είναι ό,τι συνήθως ονομάζουν κυβερνήσεις και εταιρείες την εφαρμοσμένη πρακτική. Μελλοντολογία (futurology) είναι παλαιότερη λέξη, που επινόησε τη δεκαετία του 1940 ο Γερμανός πολιτικός επιστήμονας Ossip Flechtheim, και επιβιώνει κυρίως στον Τύπο. Φουτουρισμός είναι επίσης το όνομα ενός ιταλικού καλλιτεχνικού κινήματος που ξεκίνησε με το μανιφέστο του F. T. Marinetti το 1909 και δεν έχει καμία σχέση με όλα αυτά.

Τι κάνει πραγματικά ο μελλοντολόγος

Η μέθοδος που διδάσκω έχει έξι βήματα. Κάθε βήμα έχει τον δικό του οδηγό σε αυτόν τον ιστότοπο.

  1. Χαρτογραφήστε το σύστημα. Απλώστε ό,τι αγγίζει το ερώτημα: πελάτες, ανταγωνιστές, προμηθευτές, ρυθμιστές, τεχνολογίες και τις δυνάμεις που ασκούνται πάνω τους. Δείτε τη χαρτογράφηση συστημάτων (στα αγγλικά) και την ανάλυση STEEP.
  2. Ερευνήστε τις τάσεις. Βρείτε τις μετρήσιμες αλλαγές που βρίσκονται σε εξέλιξη, από πρωτογενή δεδομένα. Δείτε την ανάλυση τάσεων (στα αγγλικά).
  3. Αξιολογήστε τις προβλέψεις. Συγκεντρώστε τι περιμένουν οι ειδικοί και σταθμίστε κάθε ισχυρισμό με βάση τις παραδοχές του και τα συμφέροντα του δημιουργού του. Δείτε πώς αξιολογείται μια πρόβλεψη (στα αγγλικά).
  4. Ανιχνεύστε τις συνέπειες. Ρωτήστε τι θα προκαλούσε κάθε αλλαγή και τι θα προκαλούσε αυτό με τη σειρά του. Δείτε τις δευτερογενείς συνέπειες και τον τροχό του μέλλοντος (στα αγγλικά).
  5. Χτίστε σενάρια. Μετατρέψτε την έρευνα σε λίγα, συγκεκριμένα, διαφορετικά μέλλοντα. Δείτε τον σχεδιασμό σεναρίων (στα αγγλικά).
  6. Επικοινωνήστε. Βάλτε τα ευρήματα μπροστά σε όσους αποφασίζουν, σε γλώσσα που δεν θα αγνοήσουν. Δείτε την επικοινωνία της πρόβλεψης (στα αγγλικά).

Δύο σύντομες περιπτώσεις από το βιβλίο δείχνουν τι παράγει αυτή η δουλειά.

Το 1999, εταιρείες καταναλωτικών αγαθών ήθελαν να μάθουν πώς το μέλλον θα άλλαζε τη συσκευασία. Δουλεύοντας με μελλοντολόγους, οι μηχανικοί συσκευασίας τους κοίταξαν πέρα από το χαρτόνι και το πλαστικό, στις τάσεις των ηλεκτρονικών και του λιανεμπορίου. Είδαν ότι οι ετικέτες ραδιοσυχνοτήτων (RFID) γίνονταν αρκετά φθηνές ώστε να μπαίνουν σε ένα κουτί και ότι οι μεγαλύτεροι πελάτες τους, οι μεγάλες αλυσίδες λιανικής, ψηφιοποιούσαν τις δραστηριότητές τους. Το συμπέρασμα ήταν ότι η συσκευασία θα έπρεπε να γίνει μέρος της ψηφιακής οικονομίας. Όταν έγραψα το βιβλίο, επτά χρόνια αργότερα, οι αποστολές με ετικέτες ήταν εμπορικό προϊόν.

Το 2000, ένα στέλεχος μηχανικής δεν μπορούσε να δεχτεί μια πρόβλεψη ότι οι οικοδόμοι του 2015 θα χρησιμοποιούσαν φορητούς υπολογιστές χειρός στο εργοτάξιο. Σήμερα δεν χρησιμοποιούν υπολογιστές, έλεγε. Μία μόνο παρατήρηση τον έπεισε: ακόμη και τα φτωχά παιδιά είχαν PlayStation. Ο λιγότερο εξειδικευμένος εργάτης του 2015 θα είχε μεγαλώσει με λογισμικό, μενού και χειριστήρια. Είχε υποθέσει ότι οι εργάτες του αύριο θα ήταν οι εργάτες του σήμερα, και δεν ήξερε ότι το υπέθετε.

Τι κερδίζουν οι ηγέτες

Το κεφάλαιο 1 του Future, Inc. απαριθμεί τέσσερα πράγματα που κερδίζει ένας οργανισμός μελετώντας το μέλλον.

  • Ευρύτερη οπτική. Η καθημερινή διοίκηση παραγκωνίζει τη μεγάλη εικόνα. Η εξειδίκευση τη στενεύει ακόμη περισσότερο. Η πρόβλεψη είναι προγραμματισμένος χρόνος για να σηκώσουμε το βλέμμα.
  • Αμφισβήτηση των βασικών παραδοχών. Είναι το όφελος που οι πελάτες περιμένουν λιγότερο και χρειάζονται περισσότερο. Το βιβλίο διατυπώνει αυτό που ονόμασα θεμελιώδη κανόνα: «αν τα ευρήματα επιβεβαιώνουν όλα όσα σκεφτήκατε ποτέ για τον κόσμο και την πορεία του, είναι άχρηστα».
  • Ικανότητα εντοπισμού απειλών και ευκαιριών. Μία τάση σπάνια είναι μοιραία. Πολλές που φτάνουν μαζί μπορεί να είναι. Το παράδειγμα του βιβλίου είναι τα αγροτικά καταστήματα της Νέας Αγγλίας, όπου συνέπεσαν μια οικοδομική έκρηξη, η μεγάλη λιανική, η γεωργία μεγαλύτερης κλίμακας και η μετακίνηση της γεωργίας στις Μεσοδυτικές Πολιτείες και την Καλιφόρνια, και ένας συνεταιρισμός με εκατό χρόνια ιστορίας πούλησε τα περιουσιακά του στοιχεία.
  • Κατανόηση του ρόλου σας στην ιστορία. Οι ηγέτες μεγάλων θεσμών διαμορφώνουν τις ζωές ανθρώπων που δεν έχουν γεννηθεί ακόμη. Η πρόβλεψη τους επιτρέπει να κοιτάξουν τον κόσμο που χτίζουν.

Τι δεν είναι ο μελλοντολόγος

Δεν είναι μάντης. Το βιβλίο ανοίγει το θέμα ζητώντας από τους αναγνώστες να ξεχάσουν «τα φύλλα του τσαγιού, τα καπέλα των μάγων, τις κρυστάλλινες σφαίρες και την εξωαισθητηριακή αντίληψη». Λέει επίσης: «είναι αδύνατο να ξέρουμε ακριβώς πώς θα εξελιχθεί το μέλλον, και αν κάποιος σας το υποσχεθεί ποτέ, κρατήστε το ένα χέρι στο πορτοφόλι σας».

Δεν είναι διαφημιστής τεχνολογίας. Ένας ομιλητής που υψώνει τη συσκευή της χρονιάς και ανακοινώνει ότι το μέλλον έφτασε πουλά το παρόν. Η πραγματική πρόβλεψη ρωτά τι θα κάνουν τα επόμενα δέκα χρόνια σε αυτή τη συσκευή και στον κλάδο γύρω της.

Δεν υποκαθιστά την απόφαση. Ο μελλοντολόγος δίνει σε μια ομάδα διοίκησης αρκετά εύλογα μέλλοντα και τα σημάδια που θα έδειχναν ποιο έρχεται. Η επιλογή παραμένει δουλειά της ομάδας. Όπως έγραψα στο τέλος του βιβλίου: «Η θολή όραση είναι καλύτερη από καμία».

Εγώ ο ίδιος έχω περίπλοκη σχέση με την αγγλική λέξη futurist. Έχει κολλήσει σε τόσα σκηνικά νούμερα που οι σοβαροί επαγγελματίες συχνά την αποφεύγουν, και το 2012 έγραψα για τις δικές μου επιφυλάξεις (στα αγγλικά). Αυτό που μετρά είναι η μέθοδος. Την έμαθα από τον Joe Coates, έναν από αυτούς που έχτισαν το πεδίο, και το είπα στις ευχαριστίες του βιβλίου: ήταν ο μελλοντολόγος «από τον οποίο έκλεψα κάθε ιδέα που μπόρεσα να σημειώσω ή να θυμηθώ».

Μελλοντολόγος, προγνώστης, σχεδιαστής, αναλυτής

Οι τέσσερις ρόλοι συχνά συγχέονται, και απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα.

ΡόλοςΒασικό ερώτημαΣυνήθης ορίζονταςΤι παίρνετε
ΠρογνώστηςΠόσο θα είναι αυτός ο αριθμός;Από μήνες έως λίγα χρόνιαΜια εκτίμηση με εύρος
ΜελλοντολόγοςΤι θα μπορούσε να αλλάξει και τι θα σήμαινε για εμάς;5 έως 20 χρόνιαΤάσεις, συνέπειες και σενάρια
Στρατηγικός σχεδιαστήςΤι θα κάνουμε;1 έως 5 χρόνιαΈνα σχέδιο και έναν προϋπολογισμό
Αναλυτής πληροφοριώνΤι συμβαίνει και τι ετοιμάζονται να κάνουν οι άλλοι;Από τώρα έως 2 χρόνιαΕκτιμήσεις για μια απόφαση

Ένας καλά διοικούμενος οργανισμός χρησιμοποιεί και τους τέσσερις και φροντίζει να μιλούν μεταξύ τους.

Από πού προέρχεται το επάγγελμα και ποιος το απασχολεί σήμερα

Το σύγχρονο πεδίο διαμορφώθηκε μεταξύ των δεκαετιών του 1940 και του 1960, σε πολλά μέρη ταυτόχρονα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες ξεπήδησε από τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό για την κυβέρνηση και την άμυνα. Στη Γαλλία, ο Bertrand de Jouvenel δημοσίευσε το L’Art de la conjecture το 1964 και υποστήριξε ότι το μέλλον πρέπει να μελετάται ως σύνολο δυνατοτήτων. Το The Year 2000 των Herman Kahn και Anthony Wiener κυκλοφόρησε το 1967. Η World Future Society ιδρύθηκε το 1966.

Ακολούθησε η εκπαίδευση. Το University of Houston–Clear Lake ξεκίνησε το 1974 μεταπτυχιακό πρόγραμμα στις μελέτες του μέλλοντος, το οποίο το πανεπιστήμιο περιγράφει ως το μακροβιότερο του είδους του. Η Association of Professional Futurists ιδρύθηκε το 2002.

Οι κυβερνήσεις έχουν ενσωματώσει την πρόβλεψη στους μόνιμους μηχανισμούς τους:

  • Φινλανδία. Το Κοινοβούλιο σύστησε την Επιτροπή Μέλλοντος το 1993 και την έκανε μόνιμη επιτροπή το 2000.
  • Σιγκαπούρη. Η κυβέρνηση δημιούργησε ένα Scenario Planning Office στο Γραφείο του Πρωθυπουργού το 1995 και το Centre for Strategic Futures το 2009.
  • Ηνωμένες Πολιτείες. Το Government Accountability Office δημιούργησε το Center for Strategic Foresight το 2018.
  • Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε την πρώτη ετήσια έκθεση στρατηγικής προοπτικής στις 9 Σεπτεμβρίου 2020.
  • Ηνωμένα Έθνη. Στις 22 Σεπτεμβρίου 2024 τα κράτη μέλη υιοθέτησαν το Σύμφωνο για το Μέλλον, με παράρτημα μια Διακήρυξη για τις Μελλοντικές Γενιές.

Ασκώ τη στρατηγική πρόβλεψη για εταιρείες και κυβερνήσεις εδώ και 30 χρόνια, μεταξύ άλλων για τις κυβερνήσεις της Γαλλίας και του Μονακό. Το μοτίβο αυτού του καταλόγου συμφωνεί με την εμπειρία μου: οι οργανισμοί που επενδύουν στην πρόβλεψη είναι εκείνοι που περιμένουν να υπάρχουν σε είκοσι χρόνια και είναι υπεύθυνοι για ανθρώπους που θα επηρεαστούν από ό,τι κάνουν.

Πώς κρίνουμε έναν μελλοντολόγο

Ο Joe Coates έγραψε στον πρόλογο του Future, Inc. ότι ένας σκοπός του βιβλίου ήταν «να κάνει τους ανθρώπους σοφότερους χορηγούς, αγοραστές και χρήστες των μελετών του μέλλοντος και των ισχυρισμών τους». Πέντε έλεγχοι κάνουν το μεγαλύτερο μέρος αυτής της δουλειάς.

  1. Πηγές. Μπορεί να δείξει τα δεδομένα πίσω από κάθε τάση, και προέρχονται από την αρχική πηγή;
  2. Παραδοχές και χρονικός ορίζοντας. Λέει τι υποθέτει και πόσο μακριά κοιτάζει;
  3. Περισσότερα από ένα μέλλοντα. Ένα μόνο σίγουρο σενάριο είναι διαφήμιση.
  4. Δυσφορία. Σας είπε η δουλειά κάτι που δεν θέλατε να ακούσετε; Αν επιβεβαίωσε όλα όσα πιστεύατε, εφαρμόστε τον θεμελιώδη κανόνα.
  5. Ιστορικό. Έχει δημοσιεύσει παλαιότερες προβλέψεις, μαζί με όσες αστόχησαν; Οι δικές μας βρίσκονται στη σελίδα προβλέψεων (στα αγγλικά).

Το χάρισμα δεν είναι στον κατάλογο. Στο How to Predict the Future…and WIN! (2011), ο φανταστικός Δρ Έγκον συνιστά να αποτιμώνται οι προβλέψεις «με βάση το χάρισμα του ανθρώπου που τις παρουσιάζει». Είναι ένα από τα 25 λάθη στη στρατηγική πρόβλεψη.

Τι διδάσκει αυτό για τη δημιουργία μιας λειτουργίας πληροφοριών

Ο μελλοντολόγος είναι ρόλος πριν γίνει τίτλος θέσης. Κάθε λειτουργία πληροφοριών χρειάζεται κάποιον που κάνει αυτή τη δουλειά, είτε κάποιος φέρει τον τίτλο είτε όχι.

Στην πράξη αυτό σημαίνει τρία πράγματα. Κάποιος έχει την ευθύνη να κοιτάζει πέντε χρόνια ή περισσότερο μπροστά, και ο χρόνος του προστατεύεται από την καθημερινή ουρά. Η μακροπρόθεσμη ματιά και η τρέχουσα εικόνα πληροφοριών παράγονται από ανθρώπους που μιλούν μεταξύ τους, ώστε οι σημερινές αναφορές να διαβάζονται υπό το φως της κατεύθυνσης του συστήματος. Και η λειτουργία επιτρέπεται να αμφισβητεί τις παραδοχές του οργανισμού μπροστά στη διοίκηση, γιατί μια πρόβλεψη που απλώς επιβεβαιώνει το σχέδιο, σύμφωνα με τον ίδιο τον κανόνα του βιβλίου, δεν δίδαξε τίποτα σε κανέναν.

Συχνές ερωτήσεις

Τι κάνει ένας μελλοντολόγος;

Ο μελλοντολόγος ερευνά τάσεις, αξιολογεί προβλέψεις, ανιχνεύει τις συνέπειές τους, χτίζει σενάρια και μεταφέρει τα αποτελέσματα σε όσους αποφασίζουν, ώστε να προετοιμαστούν για την αλλαγή.

Μπορεί ένας μελλοντολόγος να προβλέψει το μέλλον;

Όχι. Ο μελλοντολόγος εντοπίζει εύλογα μέλλοντα και τα πρώιμα σημάδια του καθενός. Όποιος υπόσχεται ότι ξέρει ακριβώς πώς θα εξελιχθεί το μέλλον πρέπει να αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη.

Ποια η διαφορά ανάμεσα σε μελλοντολόγο και φουτουριστή;

Σημαίνουν το ίδιο. Στα ελληνικά επικρατεί ο όρος «μελλοντολόγος», ενώ ο «φουτουριστής» παραπέμπει κυρίως στο καλλιτεχνικό κίνημα. Οι επαγγελματίες μιλούν επίσης για ειδικούς στρατηγικής πρόβλεψης.

Πώς γίνεται κανείς μελλοντολόγος;

Δεν υπάρχει άδεια. Ορισμένοι επαγγελματίες έχουν πτυχία στις μελέτες του μέλλοντος. Οι περισσότεροι προέρχονται από άλλο πεδίο, όπως τα οικονομικά, τη μηχανική, τις πληροφορίες ή τις ανθρωπιστικές επιστήμες, και μαθαίνουν τις μεθόδους στη δουλειά ή από έναν μέντορα.

Ποιος προσλαμβάνει μελλοντολόγους;

Εταιρείες με μακρούς επενδυτικούς ορίζοντες, όπως η ενέργεια, η υγεία, η άμυνα και τα καταναλωτικά αγαθά, και κυβερνήσεις. Αρκετές εθνικές κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμοί διαθέτουν μόνιμες μονάδες πρόβλεψης.

Έχει σχέση η μελλοντολογία με τον ιταλικό φουτουρισμό;

Όχι. Ο ιταλικός φουτουρισμός ήταν καλλιτεχνικό και λογοτεχνικό κίνημα που ξεκίνησε το 1909. Το επάγγελμα της μελέτης του μέλλοντος αναπτύχθηκε ξεχωριστά στα μέσα του 20ού αιώνα.

Συνεργασία με την Competitive Futures

Η Competitive Futures εκπονεί μελέτες πρόβλεψης και έργα σεναρίων για εταιρείες και κυβερνήσεις, και παρέχει ομιλητές για την οικοδόμηση κουλτούρας πρόβλεψης. Για να συζητήσετε μια μελέτη ή μια εκδήλωση, επικοινωνήστε με την εταιρεία (στα αγγλικά).

Σχετικά άρθρα

Βιβλιογραφία

  • Garland, Eric. Future, Inc.: How Businesses Can Anticipate and Profit from What’s Next. New York: AMACOM, 2007. Foreword by Joseph F. Coates; chapter 1, “Futurism: The Antidote to Chaos.”
  • Garland, Eric. How to Predict the Future…and WIN! Wallingford Press, 2011. Tip 8.
  • de Jouvenel, Bertrand. L’Art de la conjecture. Monaco: Éditions du Rocher, 1964.
  • Kahn, Herman, and Anthony J. Wiener. The Year 2000: A Framework for Speculation on the Next Thirty-Three Years. New York: Macmillan, 1967.
  • University of Houston. “Futurists Will Celebrate Past and Look Ahead,” 30 April 2009. https://www.uh.edu/news-events/stories/2009articles/april2009/043009futurestudiescelebration.php ; and “Future Studies Degree,” March 2008. https://uh.edu/news-events/stories/2008articles/mar08/303_future_studies.php
  • Parliament of Finland. “Committee for the Future.” https://www.eduskunta.fi/EN/valiokunnat/tulevaisuusvaliokunta
  • Centre for Strategic Futures, Singapore. “Who We Are.” https://www.csf.gov.sg/who-we-are/
  • U.S. Government Accountability Office. “Center for Strategic Foresight.” https://gao.gov/about/what-gao-does/audit-role/csf
  • European Commission. “2020 Strategic Foresight Report.” https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/strategic-foresight/2020-strategic-foresight-report_en
  • United Nations. “Pact for the Future.” https://www.un.org/en/node/222117