Δευτερογενείς συνέπειες: Και λοιπόν; Κι αν; Τι άλλο;

Οι δευτερογενείς συνέπειες σε εικόνα: μία σταγόνα δημιουργεί κύκλους σε μια σκοτεινή λίμνη που φωτίζεται από λάμπα, κουνά τρία χάρτινα καραβάκια και φτάνει σε μια σειρά ορειχάλκινα πιόνια στο πέτρινο χείλος.
Δευτερογενείς συνέπειες: οι συνέπειες των συνεπειών. Εικονογράφηση με τεχνητή νοημοσύνη· σχεδιασμός κάρτας: Competitive Futures.

Αγγλική έκδοση (English version): Second-Order Effects: So What? What If? What Else?

Οι δευτερογενείς συνέπειες είναι οι συνέπειες των συνεπειών. Συμβαίνει μια αλλαγή, κάτι προκύπτει άμεσα από αυτήν και ύστερα κάτι προκύπτει από εκείνο. Το πρώτο βήμα είναι συνήθως προφανές σε όλους. Στο δεύτερο και στο τρίτο κερδίζεται ή χάνεται η στρατηγική, γιατί λίγοι κοιτάζουν τόσο μακριά και οι συνέπειες έρχονται έτσι κι αλλιώς.

Με μια ματιά

  • Τι είναι: τα έμμεσα αποτελέσματα μιας αλλαγής. Οι συνέπειες πρώτης τάξης προκύπτουν από την ίδια την αλλαγή. Οι συνέπειες δεύτερης και τρίτης τάξης προκύπτουν από τις συνέπειες.
  • Γιατί μετρούν: τη συνέπεια πρώτης τάξης την έχουν ήδη προεξοφλήσει όλοι. Στις επόμενες βρίσκονται ο αιφνιδιασμός, η απειλή και η ευκαιρία.
  • Πώς τις βρίσκουμε: θέστε τρία ερωτήματα σε κάθε σημαντική τάση. Και λοιπόν; Κι αν; Τι άλλο;
  • Πόσο μακριά κοιτάμε: 5 έως 20 χρόνια για στρατηγικά ζητήματα. Πιο κοντά, η συζήτηση γίνεται τακτική.
  • Εργαλεία: ο τροχός του μέλλοντος (στα αγγλικά) για μία αλλαγή, η ανάλυση διασταυρούμενων επιδράσεων για πολλές και η STEEP ως φίλτρο.

Μια παλιά ιδέα με μακρά γραπτή παράδοση

Εξώφυλλο του Future, Inc. του Eric Garland (AMACOM, 2007).
Future, Inc. (AMACOM, 2007)

Η παρατήρηση ότι οι πράξεις έχουν συνέπειες πέρα από την επιδιωκόμενη δεν είναι καινούργια. Το 1850 ο Γάλλος οικονομολόγος Frédéric Bastiat έχτισε ένα δοκίμιο, Αυτό που φαίνεται και αυτό που δεν φαίνεται, γύρω από τη διαφορά ανάμεσα στο άμεσα ορατό αποτέλεσμα μιας πολιτικής και στα μεταγενέστερα αποτελέσματα που δεν φαίνονται και πρέπει να προβλεφθούν.

Το 1936 ο κοινωνιολόγος Robert K. Merton έδωσε στο πρόβλημα τη σύγχρονη μορφή του στο «The Unanticipated Consequences of Purposive Social Action». Εξήγησε γιατί οι άνθρωποι δεν προβλέπουν τα αποτελέσματα των δικών τους σκόπιμων πράξεων: όρια στη γνώση τους, λάθη συλλογισμού, ένα άμεσο συμφέρον τόσο πιεστικό που παραμερίζει τη μακροπρόθεσμη ματιά, αξίες που αποκλείουν ορισμένες εκτιμήσεις και προβλέψεις που αλλάζουν την κατάσταση που περιγράφουν.

Οι μελλοντολόγοι μετέτρεψαν την παρατήρηση σε μέθοδο εργασίας. Το 1971 ο Jerome Glenn επινόησε τον τροχό του μέλλοντος, που τοποθετεί μια αλλαγή στο κέντρο της σελίδας και σχεδιάζει τις συνέπειές της προς τα έξω σε δακτυλίους. Στο Future, Inc. (AMACOM, 2007) περιέγραψα την υποκείμενη ιδέα έτσι: «Επειδή ο κόσμος είναι υπερσυνδεδεμένος, τίποτα δεν αλλάζει μόνο μία πτυχή της ζωής· οι επιδράσεις απλώνονται σε κύματα. Πολλοί εξετάζουν το πρώτο επίπεδο της αλλαγής, αλλά δεν κοιτάζουν βαθύτερα».

Τα τρία ερωτήματα

Το κεφάλαιο 5 του Future, Inc. ανοίγει με τρία ερωτήματα: «Και λοιπόν; Κι αν; Τι άλλο;». Είναι ολόκληρη η μέθοδος σε λίγες λέξεις.

  • Και λοιπόν; Έχετε μια τάση και τα δεδομένα που τη στηρίζουν. Τι αλλάζει για τους πελάτες σας, το κόστος σας, τους ανταγωνιστές σας ή τη νομική σας θέση;
  • Κι αν; Κι αν η τάση επιταχυνθεί, σταματήσει ή συνδυαστεί με μια άλλη; Κι αν πέσει από πάνω ένα απίθανο αλλά καθοριστικό γεγονός;
  • Τι άλλο; Τι άλλο αλλάζει εξαιτίας της πρώτης αλλαγής; Έπειτα θέστε ξανά το ερώτημα στην απάντηση.

Το τρίτο ερώτημα είναι αυτό που παράγει τις συνέπειες δεύτερης και τρίτης τάξης. Κάθε φορά που απαντάτε, χειριστείτε την απάντηση ως νέα αφετηρία και ρωτήστε ξανά.

Το βιβλίο προσθέτει πέντε ελέγχους για κάθε εικόνα του μέλλοντος:

  1. Υποδεικνύει νέους ανταγωνιστές που θα μπορούσαν να μας πάρουν δουλειές;
  2. Είναι οι ίδιοι οι πελάτες; Είναι περισσότεροι ή λιγότεροι;
  3. Υποδεικνύει νέα ρύθμιση ή δημόσια πολιτική που θα έπρεπε να προσπαθήσουμε να επηρεάσουμε;
  4. Πώς θα επηρεάσει τόσο τις αναπτυσσόμενες όσο και τις βιομηχανικές χώρες;
  5. Μας περιμένουν νέες νομικές ευθύνες;

Τρεις «επιπτώσεις» που δεν είναι επιπτώσεις

Οι περισσότερες παρουσιάσεις για «το μέλλον» ενός κλάδου δεν φτάνουν ποτέ στη δεύτερη τάξη, επειδή σταματούν σε συμπεράσματα που ακούγονται διορατικά αλλά δεν είναι. Στο βιβλίο ανέφερα τρία.

1. «Αύριο ο ανταγωνισμός θα είναι μεγαλύτερος από ποτέ». Ανταγωνισμός υπήρχε πάντα. Το να πει κανείς ότι θα συνεχίσει να υπάρχει δεν λέει τίποτα σε έναν σχεδιαστή. Ο ανταγωνισμός γίνεται επίπτωση όταν αλλάζει η δομή του. Τα παραδείγματα του βιβλίου το 2007: όταν μια επαγγελματική ηχογράφηση μπορεί να γίνει με εξοπλισμό 1.000 δολαρίων αντί για ώρες στούντιο αξίας 100.000 δολαρίων ή όταν η είσοδος στη βιομηχανία χάλυβα κοστίζει 300.000 δολάρια αντί για 300 εκατομμύρια, ο αριθμός των ανταγωνιστών αλλάζει κατά τάξεις μεγέθους. Το χρήσιμο ερώτημα είναι γιατί θα γίνει σκληρότερος.

2. «Στο μέλλον θα είμαστε πιο αποδοτικοί». Κάθε οικονομική αλλαγή στην ιστορία κυνήγησε την αποδοτικότητα. Ο ισχυρισμός ότι το αύριο θα είναι σαν το σήμερα, μόνο πιο γρήγορο, προέρχεται από αυτό που το βιβλίο ονόμασε «ένα μυαλό ανίκανο να συλλάβει το μέλλον». Η αποδοτικότητα γίνεται επίπτωση όταν κάνει άλμα. Αν ο χρόνος ανάπτυξης ενός φαρμάκου πέσει από 15 σε 5 χρόνια, οι στρατηγικοί σχεδιαστές έχουν κάτι για να δουλέψουν.

3. «Αυτή η νέα συσκευή αποδεικνύει ότι το μέλλον ήρθε ήδη». Στο βιβλίο το είπα ευθέως: «Το μέλλον δεν είναι τώρα. Το τώρα είναι τώρα». Ένας ομιλητής που παρουσιάζει το σημερινό προϊόν ως «το μέλλον» έχει πάψει να φαντάζεται τι θα κάνουν τα επόμενα δέκα χρόνια τεχνολογίας στον ίδιο κλάδο.

Και τα τρία αποτυγχάνουν στο ίδιο τεστ. Το καθένα περιγράφει μια συνέχιση του παρόντος πρώτης τάξης. Κανένα δεν ρωτά τι άλλο αλλάζει.

Πόσο μακριά κοιτάμε

Οι δευτερογενείς συνέπειες χρειάζονται χρόνο για να εμφανιστούν, και γι’ αυτό ο χρονικός ορίζοντας μετρά. Ο κανόνας του βιβλίου είναι ότι μια μελέτη του μέλλοντος πρέπει να καλύπτει 5 έως 20 χρόνια. Κάτω από τα πέντε χρόνια, η συζήτηση έλκεται προς την τακτική: τον φετινό προϋπολογισμό, το λανσάρισμα του επόμενου έτους. Αυτή η δουλειά χρειάζεται, αλλά δεν είναι στρατηγική. Ένα στρατηγικό ζήτημα αξίζει ορίζοντα αρκετά μακρινό ώστε οι σημερινοί περιορισμοί να χαλαρώσουν και οι συνέπειες ανώτερης τάξης να βρουν χώρο να φανούν.

Ένα πρακτικό παράδειγμα: κόστος συμμόρφωσης και de-risking

Πρόκειται για μια αλυσίδα που κατέγραψε ο ίδιος ο φορέας από τον οποίο ξεκινά. Τον Απρίλιο του 2023 το Υπουργείο Οικονομικών των Ηνωμένων Πολιτειών δημοσίευσε τη De-risking Strategy, μια μελέτη που είχε ζητήσει το Κογκρέσο στον Anti-Money Laundering Act του 2020.

  • Η κινητήρια δύναμη. Οι τράπεζες πρέπει να αξιολογούν και να διαχειρίζονται τον κίνδυνο ξεπλύματος χρήματος και χρηματοδότησης της τρομοκρατίας των πελατών τους. Αυτό, για τους πελάτες υψηλότερου κινδύνου, κοστίζει χρήματα.
  • Συνέπεια πρώτης τάξης. Οι τράπεζες ξοδεύουν περισσότερα για συμμόρφωση για αυτούς τους πελάτες. Είναι το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα.
  • Συνέπεια δεύτερης τάξης. Ορισμένες τράπεζες σταματούν να εξυπηρετούν ολόκληρες κατηγορίες πελατών, επειδή οι σχέσεις αυτές παύουν να είναι κερδοφόρες μόλις υπολογιστεί το κόστος συμμόρφωσης. Το Υπουργείο ονομάζει αυτό de-risking: «αδιακρίτως τερματισμό ή περιορισμό επιχειρηματικών σχέσεων» με ευρείες κατηγορίες πελατών. Κατέληξε ότι η κερδοφορία ήταν ο κύριος παράγοντας. Οι πελάτες που επλήγησαν περισσότερο ήταν οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις μεταφοράς χρημάτων, οι μη κερδοσκοπικές οργανώσεις που δραστηριοποιούνται σε χώρες υψηλού κινδύνου και οι ξένες τράπεζες με μικρό όγκο ανταποκριτικών συναλλαγών.
  • Συνέπεια τρίτης τάξης. Η χρηματοοικονομική δραστηριότητα βγαίνει από το ρυθμιζόμενο σύστημα. Το Υπουργείο διαπίστωσε ότι το de-risking σπρώχνει δραστηριότητα έξω από τα ρυθμιζόμενα κανάλια, δυσχεραίνει τα εμβάσματα προς τις χώρες καταγωγής και δυσκολεύει τη μεταφορά ανθρωπιστικής βοήθειας και βοήθειας σε καταστροφές. Περιέγραψε αυτή τη μετατόπιση ως πιθανό κίνδυνο για την εθνική ασφάλεια.

Ένα πλαίσιο που φτιάχτηκε για να γίνει το χρήμα πιο εύκολα ορατό παρήγαγε, στο τρίτο βήμα, χρήμα που φαίνεται πιο δύσκολα. Κανείς δεν το ήθελε. Το Υπουργείο το εντόπισε κάνοντας ό,τι περιγράφει αυτή η σελίδα: ακολούθησε τον δικό του κανόνα προς τα έξω και ρώτησε τι άλλο αλλάζει.

Για μια επιχείρηση, η ίδια αλυσίδα διαβάζεται ως σειρά ερωτημάτων. Αν συναλλασσόμαστε με τράπεζες, πληρώνουμε ή κάνουμε δωρεές μέσω κάποιας από αυτές τις τρεις κατηγορίες, ποιες σχέσεις μας θα μπορούσαν να κοπούν; Ποιος θα πάρει τις δουλειές που εγκαταλείπουν οι ρυθμιζόμενες τράπεζες; Τι θα έκανε στη συνέχεια μια εποπτική αρχή;

Πώς εντοπίζουμε δευτερογενείς συνέπειες, βήμα προς βήμα

  1. Επιλέξτε μία κινητήρια δύναμη και διατυπώστε την με ακρίβεια. Μια τάση, μια πρόβλεψη, έναν νέο κανόνα ή ένα απρόβλεπτο γεγονός. Αόριστες κινητήριες δυνάμεις παράγουν αόριστες αλυσίδες.
  2. Καταγράψτε τις συνέπειες πρώτης τάξης. Ρωτήστε «και λοιπόν;» για πελάτες, κόστος, ανταγωνιστές και νόμο. Αυτές είναι οι συνέπειες που θα δουν και οι ανταγωνιστές σας.
  3. Ρωτήστε «τι άλλο;» για κάθε συνέπεια πρώτης τάξης. Γράψτε τις συνέπειες δεύτερης τάξης. Υπολογίστε ότι η λίστα θα μεγαλώσει.
  4. Επαναλάβετε άλλη μία φορά. Οι συνέπειες τρίτης τάξης είναι λιγότερο βέβαιες και πιο πολύτιμες. Σημειώστε όσες εκπλήσσουν την αίθουσα.
  5. Περάστε τα αποτελέσματα από τη STEEP. Ελέγξτε κάθε δακτύλιο για επιδράσεις στην κοινωνία, την τεχνολογία, την οικονομία, το περιβάλλον και την πολιτική. Οι περισσότερες ομάδες ανακαλύπτουν ότι έγραψαν μόνο τεχνολογία και οικονομία.
  6. Ρωτήστε «κι αν;». Αλλάξτε μια παραδοχή ή προσθέστε ένα απρόβλεπτο γεγονός και δείτε ποιες αλυσίδες σπάνε.
  7. Ιεραρχήστε όσα βρήκατε. Ο κανόνας του βιβλίου: «Οι επιπτώσεις που πρέπει να σας ανησυχούν είναι εκείνες που είναι τόσο μεγάλες ώστε θα χρειαστεί χρόνος για να γίνει η σωστή αλλαγή στην επιχείρησή σας». Αυτές πηγαίνουν στη διοίκηση. Τα υπόλοιπα μπαίνουν σε λίστα παρακολούθησης.

Κάντε το μαζί με άλλους. Όπως έγραψα στο βιβλίο: «Οι επιπτώσεις είναι πραγματικά ομαδικό άθλημα». Μια ομάδα πέντε έως δέκα ατόμων με διαφορετικό υπόβαθρο θα δει αλυσίδες που κανένας αναλυτής δεν θα έβλεπε μόνος του.

Συνηθισμένα λάθη

  • Στάση στην πρώτη τάξη. Η συνέπεια πρώτης τάξης βρίσκεται στο δελτίο τύπου.
  • Σύγχυση της κοινοτοπίας με επίπτωση. Δείτε τις τρεις περιπτώσεις παραπάνω.
  • Παρακολούθηση μόνο της τεχνολογίας. Οι νέες τεχνολογίες αλλάζουν τη συμπεριφορά των ανθρώπων, και οι αλλαγμένοι άνθρωποι αναζητούν νέες τεχνολογίες. Αφήστε έξω το κοινωνικό μισό και η αλυσίδα παρεκκλίνει στο δεύτερο βήμα.
  • Χειρισμός της αλυσίδας ως προφητείας. Μια συνέπεια τρίτης τάξης είναι μια πιθανότητα προς παρακολούθηση, με μία πρόταση αιτιολόγησης ώστε να μπορεί να ελεγχθεί αργότερα.
  • Αναζήτηση των συνεπειών που σας βολεύουν. Απειλές και ευκαιρίες βγαίνουν από την ίδια άσκηση. Αν βρήκατε μόνο ένα είδος, κοιτάξτε ξανά.

Τι διδάσκουν οι δευτερογενείς συνέπειες για τη δημιουργία μιας λειτουργίας πληροφοριών

Μια έκθεση πληροφοριών που σταματά στη συνέπεια πρώτης τάξης είναι μια σύνοψη ειδήσεων. Ο αναγνώστης θα μπορούσε να την πάρει από την εφημερίδα. Αυτό για το οποίο πληρώνει μια διοίκηση μια λειτουργία πληροφοριών είναι τα επόμενα δύο βήματα: τι θα προκαλέσει αυτό το γεγονός και τι θα προκαλέσει εκείνο με τη σειρά του.

Τρεις συνήθειες χτίζουν αυτή την ικανότητα. Απαιτήστε σε κάθε προϊόν μια ενότητα επιπτώσεων, δομημένη ως «και λοιπόν, κι αν, τι άλλο». Καταγράψτε τις αλυσίδες, με την αιτιολόγηση για κάθε κρίκο, ώστε η ομάδα να μπορεί αργότερα να δει ποιοι κρίκοι άντεξαν. Και αναθέστε την ανάλυση σε ανθρώπους από περισσότερους από έναν κλάδους, γιατί ένας νομικός, ένας μηχανικός και ένας κοινωνιολόγος θα επεκτείνουν την αλυσίδα ο καθένας προς διαφορετική κατεύθυνση.

Συχνές ερωτήσεις

Τι είναι μια δευτερογενής συνέπεια;

Η συνέπεια μιας συνέπειας. Μια αλλαγή προκαλεί μια άμεση συνέπεια πρώτης τάξης, και αυτή με τη σειρά της προκαλεί περαιτέρω αποτελέσματα. Αυτά τα μεταγενέστερα αποτελέσματα είναι οι δευτερογενείς συνέπειες.

Ποιο είναι ένα παράδειγμα δευτερογενούς συνέπειας;

Τα φθηνά τρανζίστορ έκαναν εφικτό τον επιτραπέζιο υπολογιστή. Αυτό είναι πρώτη τάξη. Τα στελέχη άρχισαν να δακτυλογραφούν μόνα τους τις επιστολές τους. Αυτό είναι δεύτερη τάξη. Τα τμήματα δακτυλογράφων εξαφανίστηκαν, αλλάζοντας τις θέσεις εργασίας που ήταν ανοιχτές στις γυναίκες στα γραφεία. Αυτό είναι τρίτη τάξη. Το παράδειγμα προέρχεται από το Future, Inc.

Ποια η διαφορά ανάμεσα σε δευτερογενείς συνέπειες και ακούσιες συνέπειες;

Επικαλύπτονται. Μια δευτερογενής συνέπεια ορίζεται από τη θέση της στην αλυσίδα. Μια ακούσια συνέπεια ορίζεται από το αν κάποιος ήθελε να συμβεί. Πολλές δευτερογενείς συνέπειες είναι ακούσιες, και ορισμένες προβλέπονται και ενσωματώνονται στον σχεδιασμό.

Τι είναι η σκέψη δεύτερης τάξης;

Η συνήθεια να ρωτάμε «και μετά τι;» πριν δράσουμε. Επενδυτές, στρατηγικοί σχεδιαστές και στρατιωτικοί επιτελείς χρησιμοποιούν τον όρο για μια ανάλυση που πηγαίνει πέρα από το άμεσο αποτέλεσμα μιας απόφασης, στις αντιδράσεις που αυτή πυροδοτεί.

Πόσες τάξεις συνεπειών πρέπει να εντοπίζω;

Οι τρεις είναι το πρακτικό όριο για τις περισσότερες εργασίες. Πέρα από την τρίτη τάξη, ο συλλογισμός στηρίζεται σε υπερβολικά πολλές παραδοχές για να καθοδηγήσει μια απόφαση, αν και μπορεί ακόμη να υποδείξει τι αξίζει να παρακολουθούμε.

Ποια εργαλεία βοηθούν με τις δευτερογενείς συνέπειες;

Ο τροχός του μέλλοντος για μία αλλαγή, η ανάλυση διασταυρούμενων επιδράσεων για την αλληλεπίδραση πολλών αλλαγών και η STEEP ως λίστα ελέγχου ώστε να μη χάνονται οι κοινωνικές και πολιτικές επιδράσεις.

Συνεργασία με την Competitive Futures

Η Competitive Futures διοργανώνει εργαστήρια επιπτώσεων και έργα στρατηγικής πρόβλεψης στα οποία οι ομάδες διοίκησης εντοπίζουν τις συνέπειες ανώτερης τάξης των αλλαγών που αντιμετωπίζουν οι δικές τους αγορές. Για να συζητήσετε ένα έργο, επικοινωνήστε με την εταιρεία (στα αγγλικά).

Σχετικά άρθρα

Βιβλιογραφία

  • Garland, Eric. Future, Inc.: How Businesses Can Anticipate and Profit from What’s Next. New York: AMACOM, 2007. Chapter 5, “Strategic Implications.”
  • Merton, Robert K. “The Unanticipated Consequences of Purposive Social Action.” American Sociological Review 1, no. 6 (1936): 894–904. https://doi.org/10.2307/2084615
  • Bastiat, Frédéric. “Ce qu’on voit et ce qu’on ne voit pas” (“That Which Is Seen, and That Which Is Not Seen”). Paris, 1850.
  • Glenn, Jerome C. “The Futures Wheel.” In Futures Research Methodology, Version 3.0, edited by Jerome C. Glenn and Theodore J. Gordon. Washington, DC: The Millennium Project, 2009.
  • U.S. Department of the Treasury. The Department of the Treasury’s De-risking Strategy. April 2023. Announcement: https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1438. Fact sheet: https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1439