Efekty drugiego rzędu: I co z tego? A jeśli? Co jeszcze?

Wersja angielska (English version): Second-Order Effects: So What? What If? What Else?
Efekty drugiego rzędu to skutki skutków. Następuje zmiana, coś z niej bezpośrednio wynika, a potem coś wynika z tego. Pierwszy krok jest zwykle oczywisty dla wszystkich. W drugim i trzecim wygrywa się lub przegrywa strategię, bo niewielu patrzy tak daleko, a skutki i tak nadchodzą.
W skrócie
- Czym są: pośrednie wyniki zmiany. Efekty pierwszego rzędu wynikają z samej zmiany. Efekty drugiego i trzeciego rzędu wynikają z efektów.
- Dlaczego są ważne: efekt pierwszego rzędu wszyscy już uwzględnili. W kolejnych kryją się zaskoczenie, zagrożenie i szansa.
- Jak je znaleźć: zadaj każdemu ważnemu trendowi trzy pytania. I co z tego? A jeśli? Co jeszcze?
- Jak daleko patrzeć: od 5 do 20 lat w sprawach strategicznych. Bliżej rozmowa staje się taktyczna.
- Narzędzia: koło przyszłości (po angielsku) dla pojedynczej zmiany, analiza wpływów krzyżowych dla wielu oraz STEEP jako filtr.

Stara idea z długą tradycją piśmienniczą

Spostrzeżenie, że działania mają skutki wykraczające poza zamierzony, nie jest nowe. W 1850 roku francuski ekonomista Frédéric Bastiat zbudował esej Co widać i czego nie widać wokół różnicy między natychmiast widocznym skutkiem polityki a późniejszymi skutkami, których nie widać i które trzeba przewidzieć.
W 1936 roku socjolog Robert K. Merton nadał temu problemowi nowoczesną formę w tekście „The Unanticipated Consequences of Purposive Social Action”. Wyjaśnił, dlaczego ludzie nie przewidują skutków własnych celowych działań: ograniczenia wiedzy, błędy rozumowania, bieżący interes tak naglący, że wypiera perspektywę długoterminową, wartości wykluczające pewne względy oraz przewidywania, które zmieniają sytuację, którą opisują.
Futurolodzy zamienili to spostrzeżenie w metodę pracy. W 1971 roku Jerome Glenn opracował koło przyszłości, które umieszcza zmianę na środku kartki i rysuje jej konsekwencje na zewnątrz, w kolejnych pierścieniach. W Future, Inc. (AMACOM, 2007) opisałem leżącą u podstaw ideę tak: „Ponieważ świat jest nadmiernie połączony, nic nie zmienia tylko jednego aspektu życia; skutki rozchodzą się falami. Wiele osób rozważa pierwszy poziom zmiany, ale nie patrzy głębiej”.
Trzy pytania
Rozdział 5 Future, Inc. otwierają trzy pytania: „I co z tego? A jeśli? Co jeszcze?”. Zawierają one całą dyscyplinę w kilku słowach.
- I co z tego? Masz trend i dane, które go potwierdzają. Co zmienia się dla twoich klientów, kosztów, konkurentów albo twojej sytuacji prawnej?
- A jeśli? A jeśli trend przyspieszy, utknie albo połączy się z innym? A jeśli spadnie na niego mało prawdopodobne, ale brzemienne w skutki zdarzenie?
- Co jeszcze? Co jeszcze zmienia się z powodu pierwszej zmiany? Potem zadaj to samo pytanie odpowiedzi.
To trzecie pytanie wytwarza efekty drugiego i trzeciego rzędu. Za każdym razem traktuj odpowiedź jako nowy punkt wyjścia i pytaj znowu.
Książka dodaje pięć testów dla każdego obrazu przyszłości:
- Czy wskazuje na nowych konkurentów, którzy mogliby odebrać nam interesy?
- Czy klienci są ci sami? Czy jest ich więcej, czy mniej?
- Czy wskazuje na nową regulację albo politykę publiczną, na którą powinniśmy próbować wpłynąć?
- Jak wpłynie zarówno na kraje rozwijające się, jak i uprzemysłowione?
- Czy czekają na nas nowe odpowiedzialności prawne?
Trzy „implikacje”, które nimi nie są
Większość prezentacji o „przyszłości” jakiejś branży nigdy nie dociera do drugiego rzędu, bo zatrzymuje się na wnioskach, które brzmią przenikliwie, a takie nie są. W książce wymieniłem trzy.

1. „Jutro konkurencja będzie większa niż kiedykolwiek”. Konkurencja była zawsze. Stwierdzenie, że nadal będzie, niczego planiście nie mówi. Konkurencja staje się implikacją, gdy zmienia się jej struktura. Przykłady z książki z 2007 roku: gdy profesjonalne nagranie można zrobić za 1000 dolarów sprzętu zamiast za 100 000 dolarów godzin w studiu albo gdy wejście w biznes stalowy kosztuje 300 000 dolarów zamiast 300 milionów, liczba konkurentów zmienia się o rzędy wielkości. Pożyteczne pytanie brzmi: dlaczego stanie się ostrzejsza.
2. „W przyszłości będziemy bardziej wydajni”. Każda zmiana gospodarcza w historii dążyła do wydajności. Twierdzenie, że jutro będzie jak dziś, tylko szybciej, bierze się z tego, co książka nazwała „umysłem niezdolnym do uchwycenia przyszłości”. Wydajność staje się implikacją, gdy robi skok. Jeśli czas opracowania leku spadnie z 15 do 5 lat, stratedzy mają z czym pracować.
3. „To nowe urządzenie dowodzi, że przyszłość już nadeszła”. W książce powiedziałem to wprost: „Przyszłość to nie teraz. Teraz to teraz”. Prelegent, który przedstawia dzisiejszy produkt jako „przyszłość”, przestał wyobrażać sobie, co następne dziesięć lat technologii zrobi z tą samą branżą.
Wszystkie trzy oblewają ten sam test. Każde opisuje kontynuację teraźniejszości pierwszego rzędu. Żadne nie pyta, co jeszcze się zmienia.
Jak daleko patrzeć
Efekty drugiego rzędu potrzebują czasu, by się pojawić, i dlatego horyzont czasowy ma znaczenie. Zasada z książki mówi, że badanie przyszłości powinno obejmować od 5 do 20 lat. Poniżej pięciu lat dyskusja ześlizguje się w taktykę: tegoroczny budżet, przyszłoroczne wprowadzenie produktu. Ta praca jest potrzebna, ale to nie jest strategia. Sprawa strategiczna zasługuje na horyzont na tyle odległy, by dzisiejsze ograniczenia osłabły, a efekty wyższego rzędu miały miejsce, by się ujawnić.
Przykład z praktyki: koszty zgodności i de-risking
To łańcuch udokumentowany przez instytucję, od której się zaczyna. W kwietniu 2023 roku Departament Skarbu Stanów Zjednoczonych opublikował De-risking Strategy, analizę, której Kongres zażądał w Anti-Money Laundering Act z 2020 roku.
- Siła sprawcza. Banki muszą oceniać ryzyko prania pieniędzy i finansowania terroryzmu u swoich klientów i nim zarządzać. Robienie tego przy klientach wyższego ryzyka kosztuje.
- Efekt pierwszego rzędu. Banki wydają więcej na zgodność dla tych klientów. To zamierzony wynik.
- Efekt drugiego rzędu. Niektóre banki przestają obsługiwać całe kategorie klientów, bo po doliczeniu kosztów zgodności te relacje przestają być opłacalne. Departament Skarbu nazywa to de-riskingiem: „bezkrytycznym zrywaniem lub ograniczaniem relacji biznesowych” z szerokimi kategoriami klientów. Uznał, że głównym czynnikiem była rentowność. Najbardziej dotknięci zostali mali i średni przekaziciele pieniędzy, organizacje non profit działające w krajach wysokiego ryzyka oraz zagraniczne banki o niewielkim wolumenie korespondencyjnym.
- Efekt trzeciego rzędu. Działalność finansowa wychodzi poza system regulowany. Departament Skarbu stwierdził, że de-risking wypycha działalność z regulowanych kanałów, utrudnia przekazy do krajów pochodzenia oraz przekazywanie pomocy humanitarnej i pomocy po katastrofach. Opisał to przesunięcie jako potencjalne ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego.
Ramy stworzone po to, by pieniądze łatwiej było zobaczyć, w trzecim kroku dały pieniądze trudniejsze do zobaczenia. Nikt tego nie chciał. Departament Skarbu dostrzegł to, robiąc to, co opisuje ta strona: śledząc własną regułę na zewnątrz i pytając, co jeszcze się zmienia.
Dla firmy ten sam łańcuch czyta się jako serię pytań. Jeśli korzystamy z banków, płacimy lub przekazujemy darowizny za pośrednictwem którejś z tych trzech kategorii, które nasze relacje mogą zostać zerwane? Kto przejmie interesy porzucone przez regulowane banki? Co regulator zrobi dalej?
Jak śledzić efekty drugiego rzędu krok po kroku
- Wybierz jedną siłę sprawczą i sformułuj ją precyzyjnie. Trend, prognozę, nową regułę albo dziką kartę. Mgliste siły sprawcze dają mgliste łańcuchy.
- Wypisz efekty pierwszego rzędu. Zapytaj „i co z tego?” o klientów, koszty, konkurentów i prawo. To efekty, które zobaczą też twoi konkurenci.
- Przy każdym efekcie pierwszego rzędu zapytaj „co jeszcze?”. Zapisz efekty drugiego rzędu. Licz się z tym, że lista się wydłuży.
- Powtórz jeszcze raz. Efekty trzeciego rzędu są mniej pewne i cenniejsze. Zaznacz te, które zaskakują salę.
- Przepuść wyniki przez STEEP. Sprawdź każdy pierścień pod kątem skutków dla społeczeństwa, technologii, gospodarki, ekologii i polityki. Większość zespołów odkrywa, że zapisała tylko technologię i gospodarkę.
- Zapytaj „a jeśli?”. Zmień jedno założenie albo dodaj dziką kartę i zobacz, które łańcuchy się rwą.
- Uszereguj to, co znalazłeś. Zasada z książki: „Implikacje, którymi trzeba się martwić, to te tak duże, że wprowadzenie właściwej zmiany w firmie zajmie czas”. Te trafiają do kierownictwa. Reszta trafia na listę obserwacyjną.
Rób to z innymi. Jak napisałem w książce: „Implikacje to naprawdę sport zespołowy”. Grupa od pięciu do dziesięciu osób o różnych życiorysach zobaczy łańcuchy, których żaden analityk nie zobaczyłby sam.
Najczęstsze błędy
- Zatrzymanie się na pierwszym rzędzie. Efekt pierwszego rzędu jest w komunikacie prasowym.
- Mylenie komunału z implikacją. Zob. trzy przypadki powyżej.
- Śledzenie tylko technologii. Nowe technologie zmieniają zachowanie ludzi, a zmienieni ludzie szukają nowych technologii. Pomiń połowę społeczną, a łańcuch zboczy w drugim kroku.
- Traktowanie łańcucha jak przepowiedni. Efekt trzeciego rzędu to możliwość do obserwowania, z jednym zdaniem uzasadnienia, by później można było go sprawdzić.
- Szukanie efektów, które ci odpowiadają. Zagrożenia i szanse wychodzą z tego samego ćwiczenia. Jeśli znalazłeś tylko jeden rodzaj, spójrz jeszcze raz.
Czego efekty drugiego rzędu uczą o budowie funkcji wywiadowczej
Raport wywiadowczy, który zatrzymuje się na efekcie pierwszego rzędu, jest przeglądem prasy. Czytelnik mógł go mieć z gazety. Za funkcję wywiadowczą kierownictwo płaci za następne dwa kroki: co to zdarzenie wywoła i co z kolei wywoła tamto.
Trzy nawyki budują tę zdolność. Wymagaj w każdym produkcie części o implikacjach, ułożonej według pytań „i co z tego, a jeśli, co jeszcze”. Zapisuj łańcuchy wraz z uzasadnieniem każdego ogniwa, aby zespół mógł później sprawdzić, które ogniwa się utrzymały. I przydziel analizę ludziom z więcej niż jednej dziedziny, bo prawnik, inżynier i socjolog przedłużą łańcuch każdy w innym kierunku.
Najczęstsze pytania
Czym jest efekt drugiego rzędu?
Skutkiem skutku. Zmiana wywołuje bezpośredni efekt pierwszego rzędu, a ten efekt z kolei wywołuje kolejne wyniki. Te późniejsze wyniki to efekty drugiego rzędu.
Jaki jest przykład efektu drugiego rzędu?
Tanie tranzystory umożliwiły powstanie komputera biurkowego. To pierwszy rząd. Menedżerowie zaczęli sami pisać swoje listy. To drugi rząd. Zniknęły hale maszynistek, co zmieniło miejsca pracy dostępne dla kobiet w biurach. To trzeci rząd. Przykład pochodzi z Future, Inc.
Czym różnią się efekty drugiego rzędu od niezamierzonych skutków?
Pokrywają się częściowo. Efekt drugiego rzędu definiuje jego miejsce w łańcuchu. Niezamierzony skutek definiuje to, czy ktoś go chciał. Wiele efektów drugiego rzędu jest niezamierzonych, a niektóre są przewidywane i planowane.
Czym jest myślenie drugiego rzędu?
Nawykiem pytania „a co potem?” przed działaniem. Inwestorzy, stratedzy i planiści wojskowi używają tego terminu na określenie analizy wykraczającej poza bezpośredni wynik decyzji, aż do reakcji, które ona wywołuje.
Ile rzędów efektów należy śledzić?
Trzy to praktyczna granica dla większości prac. Za trzecim rzędem rozumowanie opiera się na zbyt wielu założeniach, by kierować decyzją, choć wciąż może wskazać, co obserwować.
Jakie narzędzia pomagają przy efektach drugiego rzędu?
Koło przyszłości dla pojedynczej zmiany, analiza wpływów krzyżowych dla wzajemnego oddziaływania wielu zmian oraz STEEP jako lista kontrolna, by nie przeoczyć skutków społecznych i politycznych.
Współpraca z Competitive Futures
Competitive Futures prowadzi warsztaty implikacji i projekty foresightowe, w których zespoły kierownicze śledzą efekty wyższego rzędu zmian, przed którymi stoją ich własne rynki. Aby omówić projekt, skontaktuj się z firmą (po angielsku).
Powiązane teksty
- Koło przyszłości (po angielsku)
- Analiza wpływów krzyżowych
- Analiza STEEP
- Planowanie scenariuszowe (po angielsku)
- Ryzyko egzekwowania prawa (po angielsku)
- 25 błędów foresightu
Źródła
- Garland, Eric. Future, Inc.: How Businesses Can Anticipate and Profit from What’s Next. New York: AMACOM, 2007. Chapter 5, “Strategic Implications.”
- Merton, Robert K. “The Unanticipated Consequences of Purposive Social Action.” American Sociological Review 1, no. 6 (1936): 894–904. https://doi.org/10.2307/2084615
- Bastiat, Frédéric. “Ce qu’on voit et ce qu’on ne voit pas” (“That Which Is Seen, and That Which Is Not Seen”). Paris, 1850.
- Glenn, Jerome C. “The Futures Wheel.” In Futures Research Methodology, Version 3.0, edited by Jerome C. Glenn and Theodore J. Gordon. Washington, DC: The Millennium Project, 2009.
- U.S. Department of the Treasury. The Department of the Treasury’s De-risking Strategy. April 2023. Announcement: https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1438. Fact sheet: https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1439
Część przewodnika po foresighcie strategicznym (po angielsku) Competitive Futures.