Γνωστικές προκαταλήψεις: πρακτικός οδηγός για ηγέτες που πρέπει να αποφασίζουν μέσα στην αβεβαιότητα

Αγγλική έκδοση (English version)
Η γνωστική προκατάληψη είναι ένα συστηματικό σφάλμα κρίσης: ένας προβλέψιμος τρόπος με τον οποίο ο ανθρώπινος νους απομακρύνεται από τα στοιχεία, ιδίως όταν τα διακυβεύματα είναι υψηλά, η πληροφόρηση ελλιπής και ο χρόνος πιεστικός. Οι ψυχολόγοι Άμος Τβέρσκι και Ντάνιελ Κάνεμαν έδωσαν στην ιδέα αυτή επιστημονική βάση το 1974. Έδειξαν ότι οι νοητικές συντομεύσεις με τις οποίες κρίνουμε πιθανότητες, αν και αποτελεσματικές τις περισσότερες φορές, «οδηγούν σε συστηματικά και προβλέψιμα σφάλματα» (Tversky & Kahneman, Science, 1974). Η κρίσιμη λέξη είναι «συστηματικό». Η προκατάληψη δεν είναι τυχαίο σφάλμα που αλληλοαναιρείται μέσα σε μια ικανή ομάδα. Σπρώχνει όλους όσοι βρίσκονται στην αίθουσα προς την ίδια κατεύθυνση.
Διδάσκω γνωστικές προκαταλήψεις σε στελέχη, αναλυτές και δημόσιους λειτουργούς εδώ και σχεδόν είκοσι χρόνια, στο προχωρημένο μου σεμινάριο στρατηγικής ανάλυσης. Αυτό που μένει περισσότερο δεν είναι ποτέ ο κατάλογος των προκαταλήψεων. Είναι η συνειδητοποίηση ότι η ευφυΐα, η εμπειρία και οι καλές προθέσεις δεν προστατεύουν. Τα ανώτατα στελέχη είναι συχνά πιο εκτεθειμένα, επειδή η αυτοπεποίθησή τους ανταμείβεται εδώ και πολύ καιρό.
Ο οδηγός αυτός εξηγεί τι είναι η γνωστική προκατάληψη, γιατί αφορά όποιον έχει ευθύνη για τη στρατηγική, τις έξι οικογένειες προκαταλήψεων που διδάσκω και τις μεθόδους που πραγματικά περιορίζουν τη ζημιά. Τα άρθρα και το βίντεο στα οποία παραπέμπει είναι στα αγγλικά.
Γιατί οι γνωστικές προκαταλήψεις είναι πρόβλημα στρατηγικής και όχι ψυχολογίας
Οι περισσότεροι οργανισμοί επενδύουν πολλά στα δεδομένα και ελάχιστα στην ποιότητα της κρίσης που εφαρμόζεται σε αυτά. Αυτό είναι ανάποδο. Όταν οι Νταν Λοβάλο και Ολιβιέ Σιμπονί της McKinsey μελέτησαν 1.048 σημαντικές επιχειρηματικές αποφάσεις, διαπίστωσαν ότι η ποιότητα της διαδικασίας λήψης αποφάσεων επηρέαζε τα αποτελέσματα περισσότερο από την ποιότητα της ανάλυσης, «κατά έξι φορές» (Lovallo & Sibony, McKinsey Quarterly, 2010).
Στο σεμινάριό μου παρουσιάζω το πρόβλημα έτσι: η μελέτη του μέλλοντος στηρίζεται σε τρία σύνολα δεδομένων, το καθένα «τυλιγμένο στο δικό του είδος μυστηρίου». Υπάρχουν οι δομικοί παράγοντες (θεσμοί, κουλτούρα, μακροπρόθεσμες τάσεις), οι αποφάσεις των δρώντων (τι επιλέγουν να κάνουν επιχειρήσεις και κυβερνήσεις) και τα απρόβλεπτα γεγονότα (τυχαία συμβάντα και ακούσιες συνέπειες). Οι προκαταλήψεις παραμορφώνουν και τα τρία. Καθορίζουν ποιες τάσεις κάνουμε τον κόπο να μελετήσουμε, πώς διαβάζουμε τις προθέσεις ενός ανταγωνιστή και πόσο σοβαρά παίρνουμε ένα απίθανο γεγονός πριν συμβεί.
Οι μεγάλες εταιρείες χειροτερεύουν την κατάσταση. Λειτουργούν με διοίκηση και έλεγχο και ανταμείβουν όσους μένουν πιστοί στο σχέδιο. Οι στρατηγικές ρήξεις όμως έρχονται γρήγορα και από έξω. Το αποτέλεσμα είναι ένας οργανισμός πολύ ικανός στην εκτέλεση της χθεσινής στρατηγικής και πολύ κακός στο να αντιληφθεί ότι αυτή έχει λήξει.
Υπάρχει και μια παγίδα γενεών. Όπως έγραψα στο How to Predict the Future…and WIN!, οι άνθρωποι διαμορφώνουν τις βασικές τους πεποιθήσεις στην αρχή της καριέρας τους και αποκτούν πραγματική εξουσία αργά. Οι παραδοχές που έκαναν ένα στέλεχος επιτυχημένο πριν από δεκαετίες προβάλλονται σε έναν κόσμο στον οποίο δεν ταιριάζουν πια. Περιορισμοί που θυμάται μπορεί να έχουν εξαφανιστεί, και πόροι που θεωρούσε δεδομένους μπορεί να έχουν εξαντληθεί.
Ο νονός: ο Ρίτσαρντς Χόιερ και το Psychology of Intelligence Analysis
Αν οι γνωστικές προκαταλήψεις έχουν προστάτη άγιο στον κόσμο των πληροφοριών, αυτός είναι ο Ρίτσαρντς Τζ. Χόιερ Τζούνιορ, ο νονός του πεδίου. Ο Χόιερ (1927–2018) εντάχθηκε στη CIA γύρω στο 1951 και υπηρέτησε 28 χρόνια στις διευθύνσεις επιχειρήσεων και ανάλυσης, ενώ στη συνέχεια εργάστηκε επί δεκαετίες ως σύμβουλος της κοινότητας πληροφοριών. Το 1999 το Center for the Study of Intelligence της CIA εξέδωσε το βιβλίο του Psychology of Intelligence Analysis, που παραμένει το πιο χρήσιμο κείμενο που γράφτηκε ποτέ για το πώς οι αναλυτές εξαπατούν τον εαυτό τους (Heuer, CIA, 1999). Διατίθεται δωρεάν. Κάθε στέλεχος πρέπει να το διαβάσει.

Ο Χόιερ διατύπωσε τρεις θέσεις που εξακολουθούν να διαμορφώνουν τον τρόπο που διδάσκω:
- Η αντίληψη είναι ενεργητική, όχι παθητική. Δεν δεχόμαστε απλώς πληροφορίες. Τις κατασκευάζουμε, και όσα ήδη πιστεύουμε καθορίζουν τι προσέχουμε. Ο Χόιερ το ονόμασε νοοτροπία του αναλυτή: «μια οθόνη ή ένας φακός μέσα από τον οποίο αντιλαμβάνεται κανείς τον κόσμο». Δύο αναλυτές με διαφορετική νοοτροπία που διαβάζουν τα ίδια τηλεγραφήματα θα καταλήξουν σε διαφορετικές εκτιμήσεις, και οι δύο θα είναι μεροληπτικές.
- Η γνώση μιας προκατάληψης δεν τη θεραπεύει. Ο Χόιερ παρομοίαζε τις γνωστικές προκαταλήψεις με τις οπτικές ψευδαισθήσεις: το σφάλμα παραμένει πειστικό ακόμη κι όταν ξέρεις ότι υπάρχει. Γι’ αυτό η εκπαίδευση μόνη της δεν αρκεί, και γι’ αυτό χρειάζονται δομημένες μέθοδοι.
- Η δομή νικά τη βούληση. Επειδή δεν μπορεί κανείς απλώς να αποφασίσει να είναι αμερόληπτος, χρειάζονται διαδικασίες που αναγκάζουν τις εναλλακτικές να μπουν στο τραπέζι. Η απάντηση του Χόιερ ήταν η ανάλυση ανταγωνιστικών υποθέσεων (ACH), την οποία εξετάζω παρακάτω.
Ένα από τα πιο ανησυχητικά ευρήματα του Χόιερ είναι αυτό που ονόμασε επιμονή εντυπώσεων βασισμένων σε διαψευσμένα στοιχεία. Στα πειράματα στα οποία στηρίχθηκε, άνθρωποι που είχαν σχηματίσει κρίση από πληροφορίες που αργότερα αποδείχθηκαν ψευδείς διατηρούσαν την κρίση τους ακόμη και αφού έμαθαν ότι η πληροφορία ήταν ψευδής (Ross, Lepper & Hubbard, 1975). Σε έναν οργανισμό αυτό σημαίνει ότι μια ανακληθείσα αναφορά πηγής μπορεί να συνεχίσει να καθοδηγεί αποφάσεις επί χρόνια, πολύ αφού όλοι έχουν ξεχάσει από πού προήλθε το συμπέρασμα. Περιέγραψα ένα πολιτικό παράδειγμα στο Persistence of Impressions and the 25th Amendment.
Οι έξι οικογένειες γνωστικών προκαταλήψεων
Δεν υπάρχει επίσημος αριθμός γνωστικών προκαταλήψεων. Οι δημοφιλείς κατάλογοι απαριθμούν πάνω από 180, κάτι που δεν βοηθά κανέναν να αποφασίσει ένα απόγευμα Τρίτης. Στο σεμινάριό μου ομαδοποιώ 44 σε έξι οικογένειες, ανάλογα με το σε ποιο σημείο της αναλυτικής διαδικασίας προκαλούν ζημιά. Αυτές είναι οι οικογένειες, μαζί με τις προκαταλήψεις που, κατά την εμπειρία μου, κάνουν τη μεγαλύτερη ζημιά.
| Οικογένεια | Τι πάει στραβά | Προκαταλήψεις που πρέπει να προσέξετε πρώτα |
|---|---|---|
| Κοινωνικές | Η γνώμη των άλλων μετρά περισσότερο από τα στοιχεία | Ψευδής συναίνεση, ένστικτο της αγέλης, ψευδαίσθηση ασύμμετρης διορατικότητας |
| Μνήμη και αντίληψη | Ο νους διορθώνει τον φάκελο πριν τον δείτε | Νοοτροπία, προκατάληψη της ζωντάνιας, επιμονή διαψευσμένων στοιχείων |
| Αίτιο και αποτέλεσμα | Επιβάλλουμε μια ιστορία σε γεγονότα που ίσως δεν έχουν | Προτίμηση για αιτιώδεις εξηγήσεις, συνωμοσιολογική προκατάληψη, σφάλμα απόδοσης |
| Απόφαση | Η κρίση υποχωρεί τη στιγμή της επιλογής | Προκατάληψη επιβεβαίωσης, προκατάληψη κανονικότητας, παράλογη κλιμάκωση |
| Πιθανότητες | Οι άνθρωποι δεν είναι καλοί στην αριθμητική | Αγκύρωση, παραμέληση βασικού ποσοστού, προκατάληψη επιβίωσης, μεροληψία εκ των υστέρων |
| Το σεντούκι του Γκάρλαντ | Μεθοδολογικά σφάλματα που κανείς άλλος δεν καταγράφει | Παγίδα των μεγάλων ΜΜΕ, δυναμική άγνοια, «αυτή τη φορά είναι διαφορετικά» |
1. Κοινωνικές προκαταλήψεις: όταν η αίθουσα νικά τα στοιχεία

Το φαινόμενο της ψευδούς συναίνεσης είναι η τάση να υποθέτουμε ότι οι απόψεις μας είναι ευρέως αποδεκτές και να εκλαμβάνουμε τη σιωπή στην αίθουσα ως συμφωνία. Ο Λι Ρος και οι συνεργάτες του το τεκμηρίωσαν το 1977 (Ross, Greene & House, 1977). Στους οργανισμούς οι αναλυτές προσλαμβάνουν, προάγουν και συναναστρέφονται ο ένας τον άλλον, ώσπου η άποψη του τμήματος να μοιάζει με «αυτό που πιστεύουν όλοι». Η συναίνεση είναι πραγματική. Είναι όμως και τοπική.
Το ένστικτο της αγέλης είναι η έλξη της πλειονότητας ως κοινωνική κάλυψη. Η αντίρρηση στην αίθουσα κοστίζει κύρος· η συμφωνία δεν κοστίζει τίποτα. Σε βάθος μιας καριέρας, ο λογαριασμός ευνοεί τη συναίνεση, είτε είναι σωστή είτε όχι. Ο οργανισμός παίρνει τότε την ίδια απάντηση από πολλούς ανθρώπους και τη θεωρεί ανεξάρτητη επιβεβαίωση. (Περισσότερα στο Social Cognitive Bias: Herd Instinct.)
Η ψευδαίσθηση ασύμμετρης διορατικότητας είναι η πεποίθηση ότι καταλαβαίνουμε τον ανταγωνιστή, τον πελάτη ή τον αντίπαλό μας καλύτερα απ’ ό,τι μας καταλαβαίνει εκείνος (Pronin et al., 2001). Η άλλη πλευρά υποθέτει το ίδιο. Όταν και οι δύο πλευρές πιστεύουν ότι έχουν το αναλυτικό πλεονέκτημα, καμία δεν αναθεωρεί την κρίση της με βάση τη συμπεριφορά της άλλης.
Το φαινόμενο Ντάνινγκ-Κρούγκερ ανήκει επίσης εδώ. Όσοι γνωρίζουν λιγότερα για ένα θέμα τείνουν να υπερεκτιμούν περισσότερο την ικανότητά τους (Kruger & Dunning, 1999). Ο αποδέκτης των πληροφοριών συχνά δεν μπορεί να ξεχωρίσει την αυτοπεποίθηση του ειδικού από εκείνη του αδαούς, και η δεύτερη συχνά πείθει περισσότερο σε μια σύσκεψη. Μην ξεχνάτε όμως το δεύτερο μέρος της μελέτης τους! Οι Ντάνινγκ και Κρούγκερ δείχνουν επίσης τη γνωστική στρέβλωση των ειδικών, που υποθέτουν ότι οι απλοί άνθρωποι θα τους εμπιστευτούν και θα καταλάβουν τις απόψεις τους. Δάσκαλοι και αρχάριοι υποφέρουν εξίσου από τις γνωστικές προκαταλήψεις που ανέδειξε το έργο τους.
2. Προκαταλήψεις μνήμης και αντίληψης: ο νους διορθώνει τον φάκελο
Η νοοτροπία, κεντρική έννοια του Χόιερ, είναι το υπάρχον νοητικό μοντέλο που φιλτράρει ποια στοιχεία προσέχετε. Η κλασική περίπτωση είναι ο Οκτώβριος του 1973. Οι ισραηλινές υπηρεσίες πληροφοριών ήταν προσκολλημένες σε μια «αντίληψη» ότι η Αίγυπτος δεν θα επιτεθεί χωρίς ικανότητα πλήγματος μεγάλου βεληνεκούς, την οποία δεν διέθετε ακόμη. Οι ενδείξεις επιστράτευσης παρατηρήθηκαν, αλλά ερμηνεύτηκαν ως ασκήσεις, επειδή η αντίληψη έλεγε ότι μια επίθεση ήταν αδύνατη.
Η προκατάληψη της ζωντάνιας δίνει σε μία εντυπωσιακή ιστορία μεγαλύτερο βάρος από έναν μεγάλο όγκο βαρετών στατιστικών. Η ανθρώπινη πηγή με τη γραφική λεπτομέρεια μετακινεί την εκτίμηση περισσότερο από τη βάση δεδομένων που δείχνει προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ο αυτομολήσας με το κωδικό όνομα Curveball, του οποίου οι ζωντανές αλλά ανεπιβεβαίωτες αφηγήσεις για κινητά εργαστήρια βιολογικών όπλων διαμόρφωσαν την εκτίμηση του 2002 για το Ιράκ, είναι το παράδειγμα σχολικού βιβλίου. (Αναλύω την υπόθεση στο βίντεό μου Deep Dive: The Iraq War Intelligence Fraud.)
Η απουσία στοιχείων είναι η αδυναμία να σταθμίσουμε ό,τι λείπει. Αν μια υπόθεση είναι αληθής, ορισμένα στοιχεία θα έπρεπε να εμφανιστούν. Όταν δεν εμφανίζονται, η σιωπή αυτή είναι στοιχείο, αλλά δεν φτάνει ποτέ στα εισερχόμενα. Πρέπει να την κατασκευάσετε σκόπιμα. Έδειξα πώς συνέβη αυτό πριν από τον πόλεμο στο Ιράκ στο Operation Iraqi Freedom, Cognitive Bias, and Intelligence.
3. Προκαταλήψεις αιτίου και αποτελέσματος: η ιστορία που επιβάλλουμε
Όταν συμβαίνει κάτι μεγάλο, ψάχνουμε έναν δρώντα με πρόθεση. Η προτίμηση για αιτιώδεις εξηγήσεις αποδίδει τα γεγονότα υπερβολικά σε σκόπιμο σχεδιασμό και ελάχιστα στην τύχη, την παρέκκλιση και τον θόρυβο. Το «flash crash» του Μαΐου 2010 αποδόθηκε αρχικά σε συντονισμένη χειραγώγηση. Οι ερευνητές υπέδειξαν αργότερα μάλλον μία μεγάλη αυτοματοποιημένη πώληση που συνάντησε ανεπαρκή ρευστότητα.
Η συνωμοσιολογική προκατάληψη είναι στενός συγγενής: να βλέπουμε συντονισμένα αποτελέσματα ως απόδειξη κεντρικής καθοδήγησης, ενώ ανεξάρτητοι δρώντες με τα ίδια κίνητρα θα συνέκλιναν έτσι κι αλλιώς. Μερικές φορές κάποιος όντως κατευθύνει. Η πειθαρχία είναι να απαιτείς αποδείξεις αυτής της καθοδήγησης και όχι απλώς συγχρονισμό.
Το θεμελιώδες σφάλμα απόδοσης ολοκληρώνει την οικογένεια: εξηγούμε τη συμπεριφορά των άλλων με τον χαρακτήρα τους και τη δική μας με τις περιστάσεις.
4. Προκαταλήψεις απόφασης: η αποτυχία τη στιγμή της επιλογής
Η προκατάληψη επιβεβαίωσης είναι η τάση να αναζητούμε και να ευνοούμε πληροφορίες που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουμε. Η ανασκόπηση του Ρέιμοντ Νίκερσον την αποκάλεσε «πανταχού παρόν φαινόμενο με πολλές μορφές» (Nickerson, 1998). Είναι η προκατάληψη για την οποία έχει ακούσει κάθε στέλεχος και εναντίον της οποίας σχεδόν κανείς δεν έχει διαδικασία. Στο How to Predict the Future…and WIN! ο Δρ Ίγκον περιγράφει έναν πελάτη που είχε ποντάρει τη φήμη του σε μια μελέτη που θα επιβεβαίωνε τις προκαταλήψεις του. Όταν τα ευρήματα τις διέψευσαν, χτένισε την έκθεση για τυπογραφικά λάθη, βρήκε ένα λάθος γραμμένο όνομα ειδικού και δήλωσε ότι όλη η δουλειά ήταν πρόχειρη. Όποιος έχει μεταφέρει ποτέ άσχημα νέα σε ανώτατο στέλεχος το έχει ζήσει.
Η προκατάληψη κανονικότητας είναι η άρνηση να προετοιμαστεί κανείς για πρωτοφανή προβλήματα επειδή τίποτα τέτοιο δεν έχει συμβεί ποτέ. Είναι η προκατάληψη εκείνου που μένει στο σπίτι ενώ το νερό ανεβαίνει. Της αφιέρωσα ένα σύντομο μάθημα: Why Normalcy Bias Can Wreck Your Decisions.
Η παράλογη κλιμάκωση είναι να ρίχνεις καλά χρήματα πίσω από χαμένα, να παίρνεις μια βιαστική και λανθασμένη απόφαση ώστε μια παλαιότερη αποτυχημένη απόφαση να φαίνεται σοφή. Η προκατάληψη του status quo, που τεκμηρίωσαν οι Γουίλιαμ Σάμιουελσον και Ρίτσαρντ Ζέκχαουζερ, είναι η προτίμηση για την υπάρχουσα κατάσταση ακόμη κι όταν η αλλαγή κοστίζει λιγότερο (Samuelson & Zeckhauser, 1988).
Το σεμινάριό μου προσθέτει δύο προκαταλήψεις απόφασης που βλέπω διαρκώς στις επιχειρήσεις. Η επαγγελματική προκατάληψη είναι να φιλτράρεις μια νέα κατάσταση μέσα από την ορολογία του κλάδου σου αντί για μια ευρεία ματιά στον κόσμο. Το σύνδρομο «δεν εφευρέθηκε εδώ» είναι να κρίνεις αυτόματα κατώτερη κάθε βιώσιμη λύση που προέρχεται από έξω.
5. Προκαταλήψεις πιθανοτήτων: οι άνθρωποι δεν είναι καλοί στην αριθμητική

Η αγκύρωση είναι η έλξη του πρώτου αριθμού που ακούμε. Οι Τβέρσκι και Κάνεμαν έδειξαν ότι ακόμη και αυθαίρετες αρχικές τιμές τραβούν τις εκτιμήσεις προς το μέρος τους (Tversky & Kahneman, 1974). Η παραμέληση του βασικού ποσοστού είναι να αγνοείς πόσο συχνά συμβαίνει κάτι γενικά, επειδή η περίπτωση που έχεις μπροστά σου μοιάζει ξεχωριστή.
Η προκατάληψη επιβίωσης είναι να μελετάς μόνο τους νικητές. Οι εταιρείες του βιβλίου μάνατζμεντ πέτυχαν· οι εκατό που ακολούθησαν την ίδια στρατηγική και απέτυχαν δεν είναι στο βιβλίο. (Δείτε Survivorship Bias Lesson.)
Η μεροληψία εκ των υστέρων είναι το φαινόμενο «το ήξερα από την αρχή». Ο Μπαρούχ Φίσχοφ έδειξε το 1975 ότι, μόλις οι άνθρωποι μάθουν το αποτέλεσμα, υπερεκτιμούν πόσο προβλέψιμο ήταν (Fischhoff, 1975). Καταστρέφει σιωπηλά κάθε απολογισμό: αν θυμάσαι ότι είχες δίκιο, δεν έχεις τίποτα να μάθεις.
Η προκατάληψη διαθεσιμότητας κρίνει την πιθανότητα ενός γεγονότος από το πόσο εύκολα έρχονται στο μυαλό παραδείγματα, γι’ αυτό η κρίση του προηγούμενου τριμήνου μοιάζει πάντα ο πιθανότερος κίνδυνος του επόμενου. (Περισσότερα στο Availability Bias.)
6. Το σεντούκι του Γκάρλαντ: τα σφάλματα που κανείς άλλος δεν καταγράφει
Τριάντα χρόνια ανάγνωσης εταιρικών παρουσιάσεων στρατηγικής μού έμαθαν ότι ορισμένα από τα χειρότερα αναλυτικά σφάλματα δεν υπάρχουν σε κανένα εγχειρίδιο ψυχολογίας. Τα συγκεντρώνω κάτω από έναν σκόπιμα μη ακαδημαϊκό τίτλο. Μερικά αγαπημένα:
- Η παγίδα των μεγάλων ΜΜΕ. Να βασίζεσαι στην περίληψη ενός δημοσιογράφου αντί για την πρωτότυπη έρευνα. Τα ΜΜΕ είναι δευτερογενείς διανομείς της δουλειάς άλλων θεσμών, και η τέχνη τους είναι να κάνουν τα πράγματα είδηση. Πηγαίνετε στην πηγή.
- Η ταύτιση μεγέθους και σημασίας. Η υπόθεση ότι οι μεγάλες εταιρείες και τα σημαντικά πρόσωπα μετρούν περισσότερο από τους μικρούς, ανατρεπτικούς παίκτες. Ο ανατρεπτικός παίκτης είναι συνήθως «μικρός» μέχρι την ακριβή στιγμή που παύει να είναι.
- Δυναμική άγνοια. Η πεποίθηση ότι το μοντέλο σου είναι πλήρες επειδή ο χάρτης του συστήματος περιέχει ό,τι σου φαίνεται προφανές, ενώ οι πραγματικοί μοχλοί βρίσκονται έξω από αυτόν.
- Η άρνηση να πιστέψεις γελοία πράγματα. Να απορρίπτεις μια πιθανότητα επειδή ακούγεται παράλογη, σε έναν κόσμο που ήδη λειτουργεί χάρη σε πράγματα που κάποτε έμοιαζαν παράλογα: υπολογιστές μικρότερους από ένα δωμάτιο, γυναίκες σε κάθε επάγγελμα, πλούσιους Κινέζους κομμουνιστές.
- «Αυτή τη φορά είναι διαφορετικά». Να μην αναγνωρίζεις μια φούσκα αμέσως αφού έσκασε η προηγούμενη.
- Ο λήθαργος της SWOT. Να τροφοδοτείς ένα παλιό, απλοϊκό εργαλείο με φτωχά δεδομένα και να καταλήγεις ότι «η εταιρεία πρέπει να αντιμετωπίσει τους ανταγωνιστές της και να βρει νέες κερδοφόρες αγορές».
Γιατί οι προκαταλήψεις κάνουν τη μεγαλύτερη ζημιά στη μελέτη του μέλλοντος
Οι προκαταλήψεις είναι επικίνδυνες σε κάθε ανάλυση, αλλά χειρότερες όταν σκεφτόμαστε το μέλλον, επειδή το μέλλον δεν δίνει άμεση ανατροφοδότηση. Μια λανθασμένη ανάγνωση των αριθμών του προηγούμενου τριμήνου διορθώνεται το επόμενο τρίμηνο. Μια λανθασμένη παραδοχή για την επόμενη δεκαετία μπορεί να επιβιώσει πέντε χρόνια χωρίς να αμφισβητηθεί.

Το υποστήριξα στο πρώτο μου βιβλίο, Future, Inc.: How Businesses Can Anticipate and Profit from What’s Next (AMACOM, 2007): «Ο βασικός κανόνας της μελλοντολογίας είναι ότι, αν τα συμπεράσματα επιβεβαιώνουν όλα όσα πίστευες πάντα για τον κόσμο και την πορεία του, είναι άχρηστα».
Το βιβλίο αφηγείται την ιστορία ενός στελέχους του κλάδου μηχανικής με το οποίο συνεργάστηκα το 2000. Η μελέτη μας για το μέλλον προέβλεπε ότι ως το 2015 οι εργάτες οικοδομών θα κουβαλούσαν απλές, ανθεκτικές φορητές συσκευές για να ενημερώνουν τα σχέδια και να παρακολουθούν τα εργαλεία στο εργοτάξιο. Αρνήθηκε να το δεχθεί. Οι εργάτες οικοδομών, σκεφτόταν, δεν χρησιμοποιούν υπολογιστές. Μία παρατήρηση έσπασε το αδιέξοδο: ακόμη και τα φτωχά παιδιά είχαν PlayStation. Οι λιγότερο ειδικευμένοι εργαζόμενοι του 2015 θα είχαν μεγαλώσει με κονσόλες παιχνιδιών και λογισμικό που λειτουργούσαν με μενού. Η κρυφή του παραδοχή ήταν ότι το εργατικό δυναμικό του αύριο θα ήταν ίδιο με το σημερινό. Όπως έγραψα τότε, ορισμένες παραδοχές είναι πεποιθήσεις «των οποίων οι λόγοι είναι κρυμμένοι ακόμη και από εμάς τους ίδιους και που χρωματίζουν ασυνείδητα τη ματιά μας στο μέλλον».
Στο δεύτερο βιβλίο μου, How to Predict the Future…and WIN! (2011), επέλεξα τη σάτιρα. Ένας φανταστικός σύμβουλος, ο Δρ Π. Χιουζ Ίγκον, προσφέρει 25 εγγυημένες συμβουλές για να καταστρέψει κανείς τη μελέτη του μέλλοντος ενός οργανισμού, από το «Να ακούτε μόνο τα μεγάλα ΜΜΕ» ως το «Να σχεδιάζετε με ένα μόνο σενάριο» και το «Να ξεκινάτε από τα συμπεράσματα». Καθεμία είναι μια γνωστική προκατάληψη με κοστούμι. Το σοβαρό συμπέρασμα εκείνου του βιβλίου εξακολουθεί να ισχύει: «Η κύρια αξία της μελλοντολογίας δεν βρίσκεται στην ακρίβεια των προβλέψεων, αλλά στη διερεύνηση παραδοχών που δεν αμφισβητήθηκαν ποτέ».
Γι’ αυτό διδάσκω την εργασία με σενάρια μαζί με τις γνωστικές προκαταλήψεις, και γι’ αυτό εφαρμόζω αυτό που ονομάζω κανόνα των τεσσάρων σεναρίων:
- Ένα σενάριο είναι επίσημες δημόσιες σχέσεις.
- Δύο σενάρια είναι το καλό απέναντι στο κακό, και όλοι διαλέγουν το καλό.
- Τρία σενάρια είναι ψευδής μετριοπάθεια· όλοι διαλέγουν το μεσαίο.
- Τέσσερα σενάρια αναγκάζουν όποιον αποφασίζει να κοιτάξει τα δεδομένα και να επιλέξει.
Το τέταρτο σενάριο δεν υπάρχει για να προβλέπει. Υπάρχει για να αναγκάζει τον οργανισμό να συζητήσει τις παραδοχές του πριν το κάνει η πραγματικότητα.
Πώς να μειώσετε τις γνωστικές προκαταλήψεις: τι πραγματικά λειτουργεί

Οι γνωστικές προκαταλήψεις δεν εξαλείφονται. Μπορείτε όμως να εγκαταστήσετε διαδικασίες που τις εντοπίζουν. Αυτές είναι όσες στηρίζονται σε στοιχεία, και όσες χρησιμοποιώ με πελάτες.
1. Ανάλυση ανταγωνιστικών υποθέσεων (ACH). Η μέθοδος του Χόιερ ζητά να καταγράψετε όλες τις εύλογες υποθέσεις και έπειτα να αξιολογήσετε κάθε στοιχείο απέναντι σε όλες ταυτόχρονα. Η κρίσιμη κίνηση είναι να αναζητάτε στοιχεία που διαψεύδουν μια υπόθεση, όχι στοιχεία που στηρίζουν την αγαπημένη σας. Για να είμαστε δίκαιοι, τα πειραματικά δεδομένα είναι μικτά. Μια μελέτη του 2019 με 50 αναλυτές διαπίστωσε ότι οι αναλυτές που είχαν εκπαιδευτεί στην ACH συχνά παρέλειπαν βήματα, ότι η επίδρασή της στην προκατάληψη επιβεβαίωσης ήταν άνιση και ότι μπορούσε ακόμη και να αυξήσει το σφάλμα (Dhami, Belton & Mandel, 2019). Συνεχίζω να τη χρησιμοποιώ, επειδή η πραγματική της αξία είναι ότι κάνει τις παραδοχές ορατές και αμφισβητήσιμες, και επειδή μια μέθοδος που εφαρμόζεται σωστά αξίζει περισσότερο από μια μισή.
2. Η προ-νεκροψία (pre-mortem). Πριν οριστικοποιηθεί μια απόφαση, η ομάδα φαντάζεται ότι απέτυχε παταγωδώς και γράφει γιατί. Ο Γκάρι Κλάιν έκανε γνωστή τη μέθοδο (Klein, Harvard Business Review, 2007). Επικαλείται έρευνα για την «προοπτική εκ των υστέρων γνώση», δηλαδή τη φαντασίωση ότι ένα γεγονός έχει ήδη συμβεί, η οποία βελτίωσε κατά περίπου 30% την ικανότητα εντοπισμού των αιτίων ενός αποτελέσματος (Mitchell, Russo & Pennington, 1989).
3. Εκπαίδευση, σωστά σχεδιασμένη. Επί χρόνια θεωρούνταν ότι η διδασκαλία των προκαταλήψεων ωφελεί ελάχιστα. Η πρόσφατη έρευνα είναι πιο ενθαρρυντική. Σε μία μελέτη, μία μόνο συνεδρία με ένα διαδραστικό εκπαιδευτικό παιχνίδι μείωσε τις προκαταλήψεις τουλάχιστον κατά 32% αμέσως και τουλάχιστον κατά 24% δύο μήνες αργότερα (Morewedge et al., 2015). Σε ένα μεγάλο τουρνουά γεωπολιτικών προβλέψεων, η εκπαίδευση, η ομαδική εργασία και η παρακολούθηση «βελτίωσαν ουσιαστικά την ακρίβεια των προβλέψεων», και μια σύντομη ενότητα για τον πιθανοτικό συλλογισμό συνέχισε να αποδίδει με τον χρόνο (Mellers et al., 2014).
4. Καταγράψτε τι περιμένετε να δείτε. Για κάθε υπόθεση σημειώστε τα στοιχεία που θα έπρεπε να εμφανιστούν αν είναι αληθής. Έπειτα ελέγξτε ποια λείπουν. Είναι το αντίδοτο στα σφάλματα απουσίας στοιχείων, και δεν κοστίζει τίποτα.
5. Υιοθετήστε την εξωτερική οπτική. Πριν κάνετε προβλέψεις για το δικό σας έργο, ρωτήστε πώς καταλήγουν συνήθως παρόμοια έργα. Τα βασικά ποσοστά διδάσκουν ταπεινότητα, και αυτός ακριβώς είναι ο σκοπός.
6. Πηγαίνετε στην πρωτότυπη πηγή. Διαβάστε τη μελέτη, το κατατεθέν έγγραφο, το σύνολο δεδομένων, όχι το άρθρο που γράφει γι’ αυτά. Ελέγξτε ποιος παρήγαγε τα δεδομένα και τι ήθελε να αποδείξουν.
7. Ανταμείψτε όποιον φέρνει κακά νέα. Καμία μέθοδος δεν επιβιώνει σε μια κουλτούρα που τιμωρεί όποιον θέτει το άβολο σενάριο. «Η γελοιοποίηση είναι δηλητήριο», έγραψα στο How to Predict the Future…and WIN! Αν ένα αδύναμο σήμα αντιμετωπιστεί με γέλια, ο οργανισμός εκτίθεται σε «απερίσκεπτες αποφάσεις που θα τσιμεντωθούν από τη συλλογική σκέψη». Η ηγεσία πρέπει να κάνει τη διαφωνία ασφαλή και, έπειτα, αναμενόμενη.
Συχνές ερωτήσεις για τις γνωστικές προκαταλήψεις
Τι είναι, με απλά λόγια, η γνωστική προκατάληψη;
Η γνωστική προκατάληψη είναι ένα προβλέψιμο σφάλμα συλλογισμού: μια νοητική συντόμευση που οδηγεί τους ανθρώπους στο ίδιο λανθασμένο συμπέρασμα, προς την ίδια κατεύθυνση, ιδίως σε συνθήκες αβεβαιότητας.
Πόσες γνωστικές προκαταλήψεις υπάρχουν;
Δεν υπάρχει επίσημος αριθμός. Οι δημοφιλείς κατάλογοι απαριθμούν πάνω από 180. Για τις πρακτικές αποφάσεις μετρούν μερικές δεκάδες. Διδάσκω 44, ομαδοποιημένες σε έξι οικογένειες.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε ευρετική και προκατάληψη;
Η ευρετική είναι μια νοητική συντόμευση, και τις περισσότερες φορές λειτουργεί. Η προκατάληψη είναι το συστηματικό σφάλμα που παράγει αυτή η συντόμευση όταν εφαρμόζεται σε λάθος περίσταση.
Ποιος ήταν ο Ρίτσαρντς Χόιερ;
Ο Ρίτσαρντς Τζ. Χόιερ Τζούνιορ ήταν επί μακρόν στέλεχος της CIA και συγγραφέας του Psychology of Intelligence Analysis (1999), του θεμελιώδους κειμένου για τις γνωστικές προκαταλήψεις στην εργασία των υπηρεσιών πληροφοριών. Ανέπτυξε επίσης τη μέθοδο ανάλυσης ανταγωνιστικών υποθέσεων.
Μπορούν να εξαλειφθούν οι γνωστικές προκαταλήψεις;
Όχι. Όπως οι οπτικές ψευδαισθήσεις, οι προκαταλήψεις παραμένουν ακόμη κι όταν τις γνωρίζουμε. Η ζημιά μπορεί να περιοριστεί με δομημένες μεθόδους, την εξωτερική οπτική, την προ-νεκροψία και μια κουλτούρα που ανταμείβει τη διαφωνία.
Συνεργασία με την Competitive Futures
Την πλήρη εκδοχή αυτού του υλικού, και τις 44 προκαταλήψεις μαζί με τις μεθόδους αντιμετώπισής τους, τη διδάσκω στο προχωρημένο μου σεμινάριο στρατηγικής ανάλυσης για ομάδες διοίκησης και αναλυτές. Αν ο οργανισμός σας βρίσκεται μπροστά σε μια απόφαση όπου μια λανθασμένη παραδοχή θα κόστιζε ακριβά, ζητήστε μια συζήτηση 20 λεπτών. Θα σας πω από πού θα ξεκινούσα.
Περισσότερες αναλύσεις της Competitive Futures (στα αγγλικά)
- What Is a Social Cognitive Bias?
- Mirror Imaging: The CIA’s Warning About Predicting Iran
- You Must Understand Cognitive Bias and AI
- Strategic Mind Traps: Probability Bias
- Strategic Mind Traps: Decision-Making Bias
Βιβλιογραφία
- Dhami, M. K., Belton, I. K., & Mandel, D. R. (2019). The “analysis of competing hypotheses” in intelligence analysis. Applied Cognitive Psychology, 33(6), 1080–1090. https://doi.org/10.1002/acp.3550
- Fischhoff, B. (1975). Hindsight ≠ foresight: The effect of outcome knowledge on judgment under uncertainty. Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 1(3), 288–299. https://doi.org/10.1037/0096-1523.1.3.288
- Garland, E. (2007). Future, Inc.: How Businesses Can Anticipate and Profit from What’s Next. AMACOM.
- Garland, E. (2011). How to Predict the Future…and WIN!
- Heuer, R. J., Jr. (1999). Psychology of Intelligence Analysis. Center for the Study of Intelligence, Central Intelligence Agency. https://www.cia.gov/resources/csi/books-monographs/psychology-of-intelligence-analysis-2/
- Klein, G. (2007, September). Performing a project premortem. Harvard Business Review. https://hbr.org/2007/09/performing-a-project-premortem
- Kruger, J., & Dunning, D. (1999). Unskilled and unaware of it: How difficulties in recognizing one’s own incompetence lead to inflated self-assessments. Journal of Personality and Social Psychology, 77(6), 1121–1134. https://doi.org/10.1037/0022-3514.77.6.1121
- Lovallo, D., & Sibony, O. (2010, March). The case for behavioral strategy. McKinsey Quarterly. https://www.mckinsey.com/capabilities/strategy-and-corporate-finance/our-insights/the-case-for-behavioral-strategy
- Mellers, B., et al. (2014). Psychological strategies for winning a geopolitical forecasting tournament. Psychological Science, 25(5), 1106–1115. https://doi.org/10.1177/0956797614524255
- Mitchell, D. J., Russo, J. E., & Pennington, N. (1989). Back to the future: Temporal perspective in the explanation of events. Journal of Behavioral Decision Making, 2(1), 25–38. https://doi.org/10.1002/bdm.3960020103
- Morewedge, C. K., Yoon, H., Scopelliti, I., Symborski, C. W., Korris, J. H., & Kassam, K. S. (2015). Debiasing decisions: Improved decision making with a single training intervention. Policy Insights from the Behavioral and Brain Sciences, 2(1), 129–140. https://doi.org/10.1177/2372732215600886
- Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 2(2), 175–220. https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.2.175
- Pronin, E., Kruger, J., Savitsky, K., & Ross, L. (2001). You don’t know me, but I know you: The illusion of asymmetric insight. Journal of Personality and Social Psychology, 81(4), 639–656. https://doi.org/10.1037/0022-3514.81.4.639
- Ross, L., Greene, D., & House, P. (1977). The “false consensus effect”: An egocentric bias in social perception and attribution processes. Journal of Experimental Social Psychology, 13(3), 279–301. https://doi.org/10.1016/0022-1031(77)90049-X
- Ross, L., Lepper, M. R., & Hubbard, M. (1975). Perseverance in self-perception and social perception: Biased attributional processes in the debriefing paradigm. Journal of Personality and Social Psychology, 32(5), 880–892. https://doi.org/10.1037/0022-3514.32.5.880
- Samuelson, W., & Zeckhauser, R. (1988). Status quo bias in decision making. Journal of Risk and Uncertainty, 1(1), 7–59. https://doi.org/10.1007/BF00055564
- Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). Judgment under uncertainty: Heuristics and biases. Science, 185(4157), 1124–1131. https://doi.org/10.1126/science.185.4157.1124