Systeemkaarten voor strategie: zo tekent u het ecosysteem rond een beslissing

Engelse versie (English version)
Vraag een bestuurder naar de toekomst van zijn sector en u krijgt meestal een antwoord over zijn product. Vraag wat die toekomst zou kunnen veranderen en u krijgt een antwoord over zijn concurrenten. Beide antwoorden laten het meeste weg van wat de uitkomst werkelijk bepaalt: leveranciers, toezichthouders, de gewoonten van klanten, nieuwe technologieën, de economie, het milieu en de mensen buiten de sector die nog niet weten dat ze op het punt staan hem te betreden. Met een systeemkaart zet u dat allemaal op één pagina voordat u met het onderzoek begint, zodat u weet waar u moet kijken.
Wat een systeemkaart is

Een systeemkaart is een schema van alles wat raakt aan datgene wat u probeert te begrijpen: waar de grondstoffen vandaan komen, wie ermee werkt, wie het gebruikt, waarmee het concurreert en welke externe krachten op elk onderdeel drukken. Het is de eerste stap van elk serieus project in toekomstverkenning of competitive intelligence, omdat het bepaalt welke trends u onderzoekt en welke u negeert.
In Future, Inc. (AMACOM, 2007) beschreef ik de logica zo: ‘De toekomst van wat dan ook is als een ecosysteem. Ze bestaat uit een verscheidenheid aan systemen en activiteiten.’ De stelling van het boek is dat het bedrijfsleven beter te begrijpen is vanuit de biologie dan vanuit de oorlog. In een ecosysteem concurreren organismen, werken ze samen en zijn ze tegelijk van elkaar afhankelijk, en een verandering in één deel plant zich voort door de rest. Zoals ik schreef: ‘Niets bestaat op zichzelf, maar als een web van verbindingen. Als de aard van het web verandert, verandert ook elk deel.’
Systeemdenken heeft buiten de toekomstverkenning een lange geschiedenis. Het ontstond in de techniek en de bedrijfskunde, het bekendst met het werk van Jay Forrester aan systeemdynamica bij MIT, en de beste korte introductie is nog altijd het essay van Donella Meadows ‘Leverage Points: Places to Intervene in a System’ (1999, in het Engels). Voor een bruikbare kaart hebt u niets van die wiskunde nodig. U hebt een groot vel papier nodig en de discipline om steeds te blijven vragen: ‘Wat raakt hier nog meer aan?’
Een echt project: de toekomst van water

In 2002 stelde een van de grootste ingenieursbureaus voor infrastructuur ter wereld ons een vraag die eenvoudig klonk: wat is de toekomst van water? Het bureau bouwde gemeentelijke watersystemen. De bestuurders waren van slag omdat Amerikanen voor het eerst in hun loopbaan meer betaalden voor merkwater in flessen, vaak gefilterd gemeentelijk leidingwater, gebotteld en gekoeld. Voor ingenieurs die er trots op waren veilig, vrijwel gratis water bij elke kraan af te leveren, leek die trend absurd.
In plaats van te beginnen bij de waterbranche, begonnen we bij het water zelf. Zoals ik in het boek beschreef, vroeg ik: ‘Wat doet water de hele dag?’ Waar komt het vandaan? Waartoe dient het? Wie werkt ermee? Wat kan er misgaan?
Daarna tekenden we de antwoorden als een kringloop: het ecosysteem, het waterwinbedrijf, de zuivering, de kraan, de afvoer, het riool en weer terug. Het bottelen verscheen als een zijtak, in concurrentie met melk, sappen, frisdranken, bier en wijn.
Rond de kringloop schreven we de spelers (huishoudens, kantoren, restaurants, boerderijen, fabrieken, reizigers) en de redenen waarom ze water gebruiken (dorst, veiligheid, gemak, koken, schoonmaken). Daarna voegden we de krachten toe die elk onderdeel konden veranderen: klimaat, demografie, gezondheidstrends, filtertechnologieën, biotechnologie en nanotechnologie.

Lees die kaart vandaag en het antwoord op de zorg van de bestuurders staat er al op. Flessenwater staat op de tak naast frisdrank, melk en sap, niet naast de kraan, en gezondheidstrends drukken vanaf de rand van de pagina op al die dranken. De ingenieurs zagen flessenwater als een kwestie van vertrouwen in hun product. De kaart zag het als een strijd om wat mensen drinken in plaats van suiker. Veertien jaar later dronken Amerikanen voor het eerst meer flessenwater dan koolzuurhoudende frisdrank: 39,3 gallon per persoon in 2016, tegen 38,5 voor frisdrank, volgens Beverage Marketing Corporation (CNBC, in het Engels).
Zo maakt u een systeemkaart, stap voor stap

- Vertel het verhaal en teken het. Begin met een eenvoudige vraag: waar komt dit vandaan en waar gaat het heen? Teken de stroom als vakjes en pijlen, van grondstof tot eindgebruiker en terug naar afvalverwerking of recycling. Voor bier, het doorlopende voorbeeld in het boek, betekende dat landbouw, brouwen, verpakken, vervoer, distributie en detailhandel, consumenten en afval.
- Breng de spelers in kaart. Voeg iedereen toe die een schakel raakt: medewerkers, klanten, leveranciers, toezichthouders, concurrenten, critici. Vraag bij elk wat ze doen, hoe ze veranderen en wat hen verder zou doen veranderen.
- Voeg de krachten toe. Schrijf langs de randen de trends die elk deel van de stroom zouden kunnen veranderen. Gebruik de STEEP-checklist zodat u niet bij technologie blijft steken: samenleving, technologie, economie, ecologie en politiek.
- Neem de concurrentie op die u niet ziet. Zet substituten op de kaart, niet alleen rivalen. De echte concurrent van de wateringenieurs was een frisdrankbottelaar, geen ander ingenieursbureau.
- Kies uw onderzoek met de kaart. Elk vakje en elke pijl is een plek waar verandering kan beginnen. Rangschik ze naar hoeveel een verandering daar u zou schaden of helpen, en onderzoek eerst de top van de lijst.
- Hang hem aan de muur. Het advies uit het boek geldt nog steeds: hang de kaart op waar uw team hem elke dag ziet. Een kaart die in een presentatie zit, is binnen een week vergeten.
STEEP: de checklist die de kaart eerlijk houdt

STEEP staat voor samenleving, technologie, economie, ecologie en politiek (naar de Engelse beginletters). De taak ervan is u buiten uw eigen vakgebied te trekken. In het boek paste ik de checklist toe op het saaiste product dat ik kon bedenken, een reep chocolade, en vond ik een snoepindustrie omringd door bewegende delen: overgewicht bij kinderen en diabetes in de kolom samenleving, slimme verpakkingen bij technologie, wisselkoersschommelingen en suikerprijzen bij economie, de vernietiging van het regenwoud bij ecologie en, bij politiek, de mogelijkheid dat de advocaten die de tabaksindustrie hadden verslagen achter ‘Big Chocolate’ aan zouden gaan. Als een reep chocolade zoveel vectoren van verandering heeft, heeft uw sector er meer.
Systeemkaarten in competitive intelligence
Een systeemkaart is ook de beste verdediging tegen de meest voorkomende fout in competitive intelligence: alleen de concurrenten volgen die u al kent. Wanneer u de hele stroom in kaart brengt, ziet u waar een nieuwkomer zou kunnen binnenglippen: een goedkopere grondstof, een nieuw distributiekanaal, een regel die de toetredingsdrempel verlaagt. Het essay van Meadows maakt een verwant punt over waar verandering vandaan komt. Zij rangschikt de plekken om in een systeem in te grijpen van de zwakste (getallen bijstellen, zoals belastingen en subsidies) tot de sterkste (de regels van een systeem veranderen, de doelen en de denkwijze erachter), en waarschuwt dat de sterke ‘niet intuïtief’ zijn. Een rivaal die de regels van uw markt verandert, verslaat er een die alleen de prijzen verlaagt.
Dezelfde les staat in mijn satirische tweede boek, How to Predict the Future…and WIN! (2011), onder de tip ‘Suggereer nooit dat het hele model misschien aan het veranderen is.’ Het serieuze deel eronder waarschuwt dat ‘u in een wereld van transformatie waarschijnlijk iets behoorlijk ingrijpends zult moeten veranderen’, en benoemt wat er op het spel staat: ‘Een nieuw bedrijfsmodel ontstaat wanneer uw positie in de waardeketen radicaal verandert en u op nieuwe manieren, om andere redenen, aan andere klanten om geld vraagt.’ Met een systeemkaart ziet u dat aankomen. Het waarschuwende voorbeeld in het boek is de muziekindustrie, die zag hoe de MP3 haar positie in de waardeketen veranderde en vooral reageerde door haar eigen klanten aan te klagen.
Veelgemaakte fouten
- Het organigram in kaart brengen in plaats van het systeem. Uw afdelingen zijn niet het systeem. De stroom van materialen, geld, informatie en mensen is dat wel.
- Stoppen bij de grens van de sector. De krachten die er het meest toe doen, beginnen meestal daarbuiten.
- Te vroeg te gedetailleerd worden. De waterkaart werd complex omdat de klant details wilde. Een eerste kaart moet op één pagina passen en een middag kosten.
- Hem als af beschouwen. Een systeemkaart is een vertrekpunt voor onderzoek, geen conclusie. Teken hem opnieuw naarmate u meer leert.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een systeemkaart en een waardeketen?
Een waardeketen laat zien hoe één bedrijf waarde toevoegt, van grondstoffen tot verkoop. Een systeemkaart laat het hele ecosysteem rond een beslissing zien, inclusief substituten, toezichthouders, maatschappelijke trends en krachten waarover geen enkel bedrijf controle heeft.
Wat is een STEEP-analyse?
STEEP is een checklist om de omgeving te verkennen: samenleving, technologie, economie, ecologie en politiek. Varianten zoals PEST en PESTEL voegen categorieën toe of hernoemen ze, maar het doel is hetzelfde: zorgen dat u verder kijkt dan uw eigen vakgebied.
Hoe lang duurt het om een systeemkaart te maken?
Een eerste versie kost met een klein team een paar uur. In een volledig toekomstverkenningsproject wordt de kaart verfijnd naarmate het trendonderzoek binnenkomt.
Verder lezen
- Strategic Foresight: A Practitioner’s Guide to Seeing What’s Coming (in het Engels)
- Michael Porter: de strateeg die competitive intelligence haar opdracht gaf
- How to use trend analysis for business strategy (in het Engels)
Competitive Futures maakt systeemkaarten en voert toekomstverkenningen uit voor bedrijven en overheden; meer informatie op de pagina met diensten (in het Engels).