Michael Porter: de strateeg die competitive intelligence haar opdracht gaf

Michael E. Porter, hoogleraar aan Harvard Business School en de invloedrijkste denker over moderne bedrijfsstrategie

Engelse versie (English version)

Michael E. Porter (geboren in 1947) is hoogleraar aan Harvard Business School en de invloedrijkste denker over moderne bedrijfsstrategie. Zijn boek Competitive Strategy uit 1980 gaf bestuurders het vocabulaire dat in directiekamers nog altijd wordt gebruikt: bedrijfstakstructuur, de vijf krachten, generieke strategieën en concurrentieanalyse. Het bevatte ook een korte paragraaf, ‘De noodzaak van een inlichtingensysteem over concurrenten’, die een generatie praktijkmensen als opdracht opvatte. Binnen zes jaar na verschijning had competitive intelligence (CI) haar eerste bestsellerhandboek, haar eerste afdelingen binnen bedrijven en een eigen beroepsvereniging.

Porter heeft competitive intelligence niet uitgevonden en heeft dat ook nooit beweerd. Wat hij deed, was belangrijker: hij toonde met economische precisie aan dat strategie afhangt van inzicht in concurrenten en de krachten om hen heen, en wees er vervolgens op dat vrijwel geen enkel bedrijf was ingericht om dat inzicht systematisch te verzamelen. Het CI-vak is ontstaan om het gat te vullen dat hij beschreef.

In het kort

  • Geboren: 1947, Ann Arbor (Michigan).
  • Opleiding: B.S.E. in lucht- en ruimtevaarttechniek en werktuigbouwkunde, Princeton (1969); MBA (1971) en promotie in bedrijfseconomie (1973), Harvard.
  • Loopbaan: sinds 1973 verbonden aan Harvard Business School; in 2000 benoemd tot Harvard University Professor, de hoogste onderscheiding van de universiteit voor docenten; Bishop William Lawrence University Professor, inmiddels emeritus.
  • Belangrijkste werken: ‘How Competitive Forces Shape Strategy’ (HBR, 1979), Competitive Strategy (1980), Competitive Advantage (1985), The Competitive Advantage of Nations (1990), ‘What Is Strategy?’ (HBR, 1996).
  • Instellingen: medeoprichter van adviesbureau Monitor Group (1983) en van FSG; het Institute for Strategy and Competitiveness van Harvard werd in 2001 opgericht om zijn werk voort te zetten.
  • Nalatenschap voor inlichtingenwerk: het model van concurrentieanalyse in vier componenten, het pleidooi voor een formeel inlichtingensysteem over concurrenten, en het inzicht dat concurrentie veel verder reikt dan de directe rivalen van vandaag.

Van ruimtevaartingenieur tot strateeg

Porter werd in Princeton opgeleid tot ingenieur en behaalde daarna zijn MBA en doctoraat aan Harvard, waar hij in 1973 aan de faculteit werd verbonden (Princeton; FSG). Zijn promotieterrein was de industriële organisatie, de tak van de economie die bestudeert hoe de structuur van een bedrijfstak het gedrag en de winst van de bedrijven daarin bepaalt.

Die achtergrond bepaalde zijn loopbaan. Industrieel-organisatie-economen bestudeerden bedrijfstakken al lang vanuit het standpunt van toezichthouders, met de vraag of markten concurrerend genoeg waren. Porter draaide de vraag om en stelde haar vanuit het bedrijf: waar kan ik, gegeven de structuur van mijn bedrijfstak, geld verdienen, en hoe verdedig ik dat? Die omslag is het fundament van moderne strategie.

De vijf krachten (1979)

Porters eerste artikel in de Harvard Business Review, ‘How Competitive Forces Shape Strategy’, verscheen in 1979, toen hij jong universitair hoofddocent was (HBR). Hij betoogde dat de winstgevendheid van een bedrijfstak op lange termijn wordt bepaald door vijf krachten: de rivaliteit tussen bestaande concurrenten, de dreiging van nieuwe toetreders, de dreiging van substituten, en de onderhandelingsmacht van afnemers en van leveranciers.

De les voor inlichtingenwerk zat in de invalshoek. In zijn herziene versie uit 2008 schreef Porter dat managers concurrentie vaak te eng definiëren, alsof die zich alleen tussen de huidige directe rivalen afspeelt (Chief Executive, herdruk uit HBR). Vier van de vijf krachten gaan over spelers die helemaal geen directe concurrenten zijn. Een inlichtingenfunctie die alleen rivalen in de gaten houdt, ziet een vijfde van het probleem.

Schema van het vijfkrachtenmodel van Porter: de rivaliteit tussen bestaande concurrenten in het midden, omringd door de dreiging van nieuwe toetreders, de dreiging van substituten en de onderhandelingsmacht van leveranciers en van afnemers
Het vijfkrachtenmodel van Porter. Vier van de vijf komen van buiten de kring van directe rivalen.

Onze uitgebreidere uitleg: Michael Porter’s Five Forces and Competitive Intelligence (in het Engels).

Competitive Strategy (1980): het boek waarmee een vak begon

Een jaar later werkte Porter die ideeën uit in Competitive Strategy: Techniques for Analyzing Industries and Competitors (Free Press, 1980) (Harvard Business School). Het is een van de meest gelezen managementboeken ooit; het is tientallen keren herdrukt en in vele talen vertaald.

Het boek deed drie dingen die ertoe doen voor inlichtingenwerk.

Het introduceerde de generieke strategieën. Porter betoogde dat bedrijven succes hebben door kostenleiderschap, differentiatie of focus op een smal segment, en dat een bedrijf dat alle drie tegelijk probeert het risico loopt ‘stuck in the middle’ te raken, vast te komen zitten in het midden (SSRN-samenvatting). Om te weten welke positie u kunt innemen, moet u weten welke posities uw rivalen al bezetten.

Het maakte concurrentieanalyse tot een formele discipline. Hoofdstuk 3, ‘A Framework for Competitor Analysis’, ontleedde een rivaal in vier diagnostische componenten: zijn toekomstige doelen, zijn aannames over zichzelf en de bedrijfstak, zijn huidige strategie en zijn vermogens (hoofdstuksamenvatting van MAAW). Samen leveren ze een ‘reactieprofiel van de concurrent’ op, dat inschat hoe een rivaal zal bewegen en hoe hij op uw zetten zal reageren. In de praktijk heet dit nog steeds de ‘four corners’-analyse.

De waardevolste hoek wordt het vaakst overgeslagen. Porter wees erop dat de aannames van een concurrent zijn blinde vlekken kunnen blootleggen, en dat een bedrijf kan winnen door het terrein te kiezen waar de rivaal het minst is voorbereid op verdediging (MAAW). Doelen en vermogens kun je uit openbare gegevens afleiden. Aannames gaan over hoe de andere partij denkt, en die lezen vergt dezelfde discipline die inlichtingenanalisten toepassen tegen cognitieve vertekening (zie onze gids over cognitieve bias in inlichtingenanalyse, in het Engels).

Het riep op tot een inlichtingensysteem. Aan het eind van dat hoofdstuk erkende Porter een praktisch probleem. De gegevens die nodig zijn om zijn vragen te beantwoorden, zijn moeilijk te krijgen, komen in brokstukken uit veel bronnen en over langere tijd binnen, en zijn waardeloos als niemand ze verzamelt, ordent, verwerkt en bij de besluitvormers krijgt. Vandaar de titel van de paragraaf: ‘De noodzaak van een inlichtingensysteem over concurrenten’ (MAAW). De hoofdstukken 4 en 5 gingen verder: ze behandelden het lezen van marktsignalen van rivalen en bevatten een notitie over informatie en geheimhouding bij concurrentiezetten.

Die ene paragraaf bleek een stichtingsdocument. In John McGonagles geschiedenis van het vakgebied geldt Porters oproep tot een systeem voor concurrentieanalyse als het beginpunt van het beroep (AFIO), en het boek wordt algemeen gezien als de grondtekst van moderne competitive intelligence.

Schema van de vier componenten van concurrentieanalyse volgens Michael Porter, die samen een reactieprofiel van de concurrent opleveren
Porters vier componenten van concurrentieanalyse, uit Competitive Strategy (1980).

Hoe Porter de geboorte van competitive intelligence inspireerde

Porter beschreef wat bedrijven nodig hadden. Een groep praktijkmensen, velen met een achtergrond bij overheidsinlichtingendiensten, bouwde het. Het ging snel:

  • 1979: Leonard Fuld richt Fuld & Company op, een vroege specialist in business intelligence (Encyclopedia of Management). Tegenwoordig is het het Strategic Consortium of Intelligence Professionals.
  • 1980: Porter publiceert Competitive Strategy.
  • 1983: Jan Herring, een carrière-analist bij de Amerikaanse inlichtingendiensten, gaat naar Motorola, dat een van de eerste voltijdse CI-afdelingen binnen een bedrijf opzet. Topman Robert Galvin wilde een capaciteit zoals de overheidsprogramma’s die hij had gezien (AFIO).
  • 1985: Fuld publiceert Competitor Intelligence: How to Get It, How to Use It (Wiley), het eerste bestsellerhandboek van het vak (auteursgegevens bij AbeBooks).
  • 1986: De Society of Competitor Intelligence Professionals (SCIP) wordt opgericht. Later werd het de Society of Competitive Intelligence Professionals, omdat het werkterrein verder reikte dan rivalen (Encyclopedia of Management).
  • 1988: Ben en Tamar Gilad publiceren The Business Intelligence System (AMACOM), een vroeg model voor de inrichting van een CI-functie in een bedrijf.
Tijdlijn van het ontstaan van competitive intelligence, 1979 tot 1988
Van Porters strategiewerk naar een beroep, 1979–1988.

De vroege naam vertelt het verhaal. De grondleggers spraken van competitor intelligence, omdat Porters model over het bestuderen van rivalen ging. De overstap naar competitive intelligence, die klanten, leveranciers, toezichthouders, technologieën en nieuwe toetreders omvat, volgde de logica van zijn vijf krachten: concurrentie is groter dan het bedrijf aan de overkant van de straat.

Porter leverde het ‘waarom’ en veel van het ‘wat’. De generatie grondleggers leverde het ‘hoe’: verzameling, ethiek, analyse en verspreiding. Die taakverdeling bepaalt het vak nog altijd. Voor de volledige geschiedenis, zie What Is Competitive Intelligence? (in het Engels).

Concurrentievoordeel, waardeketen en clusters

Porters latere werk breidde de gereedschapskist uit in richtingen die inlichtingenanalisten nog steeds gebruiken.

De waardeketen (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance ontleedde een bedrijf in de activiteiten die het uitvoert, van inkomende logistiek en productie tot marketing en service, en betoogde dat voordeel voortkomt uit de manier waarop die activiteiten zijn ingericht. Voor een analist is de waardeketen een kaart van waar de kosten en sterke punten van een rivaal vandaan komen, en dus van waar hij kwetsbaar is.

Landen en clusters (1990). The Competitive Advantage of Nations vroeg waarom bepaalde landen en regio’s bepaalde bedrijfstakken domineren. Porters antwoord, de ‘diamant’ van factorcondities, vraagcondities, verwante en ondersteunende bedrijfstakken, en bedrijfsstrategie en rivaliteit, introduceerde het idee van industriële clusters. Het is de brug tussen bedrijfsstrategie en de vragen over economische veiligheid die overheden nu stellen over toeleveringsketens en door staten gesteunde concurrenten.

‘What Is Strategy?’ (1996). In dit HBR-essay trok Porter een scherpe lijn tussen operationele effectiviteit (dezelfde dingen beter doen) en strategie (ervoor kiezen andere dingen te doen en de afwegingen accepteren). Het blijft het beste korte antwoord aan bestuurders die benchmarking met strategie verwarren.

Later paste Porter via het Institute for Strategy and Competitiveness, dat Harvard in 2001 oprichtte om zijn werk voort te zetten (Princeton), hetzelfde denken toe op de gezondheidszorg, economische ontwikkeling en de relatie tussen bedrijfsleven en samenleving.

Kritiek en grenzen

Porters werk heeft serieuze kritiek gekregen, en een goede analist hoort die te kennen.

Te veel bedrijfstak, te weinig bedrijf. Onderzoekers van de resource-based view betoogden dat Porters vroege werk winst vooral verklaarde vanuit de structuur van de bedrijfstak en te weinig gewicht gaf aan wat afzonderlijke bedrijven onderscheidt: hun middelen, vermogens en kennis (Organizations and Markets). Porters latere werk over de waardeketen beantwoordde een deel daarvan, maar het debat gaat door.

Te statisch voor snelle markten. Critici stellen dat de vijf krachten een bedrijfstak op één moment beschrijven en moeite hebben met markten waar grenzen snel verschuiven, platforms bedrijfstakken laten vervagen en voordelen snel eroderen. Dat is een terechte beperking van het model, maar ook een reden om structuuranalyse te combineren met vroegtijdige signalering en scenariowerk in plaats van haar los te laten.

De episode-Monitor. Monitor Group, het adviesbureau dat Porter in 1983 mee oprichtte, vroeg in november 2012 faillissement aan en verkocht zijn activa aan Deloitte (vakblad Consulting). Critici gebruikten dat om zijn modellen in twijfel te trekken. De eerlijkere les is beperkter: een model om een bedrijfstak te analyseren is geen garantie voor uitvoering, en geen analysemethode overleeft een bedrijf dat ophoudt haar op zichzelf toe te passen.

Wat Porter vandaag betekent voor inlichtingenwerk

Vier ideeën van Porter vormen nog altijd de kern van competitive intelligence:

  • Concurrentie is breder dan uw rivalen. Toetreders, substituten, afnemers en leveranciers kunnen meer schade aanrichten dan de concurrent die u elke dag volgt.
  • Bestudeer hoe concurrenten denken, niet alleen wat ze doen. In aannames en blinde vlekken zit de hefboom.
  • Inlichtingenwerk moet een systeem zijn. Brokjes informatie zijn waardeloos totdat iemand ze bewust verzamelt, analyseert en aflevert.
  • Strategie is kiezen. Inlichtingenwerk bewijst zijn waarde als het leiders helpt beslissen wat ze níét moeten doen.

Porter schreef dat een inlichtingensysteem over concurrenten nodig was. Vier decennia later hebben de meeste bedrijven er nog steeds geen dat werkt. Dat gat zijn wij opgericht om te dichten; zie hoe u een CI-functie opbouwt (in het Engels).

Veelgestelde vragen

Wie is Michael Porter?

Michael E. Porter is hoogleraar aan Harvard Business School, geboren in 1947, en geldt algemeen als de vader van de moderne bedrijfsstrategie. Hij is vooral bekend van het vijfkrachtenmodel, de generieke concurrentiestrategieën, de waardeketen en The Competitive Advantage of Nations.

Hoe heeft Michael Porter competitive intelligence beïnvloed?

Porters boek Competitive Strategy uit 1980 bood een formeel kader voor de analyse van concurrenten en betoogde dat bedrijven een ‘inlichtingensysteem over concurrenten’ nodig hadden om de benodigde informatie te verzamelen en te analyseren. Praktijkmensen bouwden dat systeem in het decennium daarna, en het boek wordt algemeen gezien als de grondtekst van het vak.

Wat zijn Porters vier componenten van concurrentieanalyse?

De toekomstige doelen van een concurrent, zijn aannames over zichzelf en de bedrijfstak, zijn huidige strategie en zijn vermogens. Samen leveren ze een reactieprofiel op dat inschat hoe een rivaal zal handelen en reageren. Het model wordt vaak de ‘four corners’-analyse genoemd.

Wat zijn de vijf krachten van Porter?

De rivaliteit tussen bestaande concurrenten, de dreiging van nieuwe toetreders, de dreiging van substituten, de onderhandelingsmacht van afnemers en de onderhandelingsmacht van leveranciers. Samen bepalen ze de winstgevendheid van een bedrijfstak op lange termijn.

Wanneer werd de Society of Competitive Intelligence Professionals opgericht?

In 1986, zes jaar na het verschijnen van Competitive Strategy. Ze begon als de Society of Competitor Intelligence Professionals, is sindsdien van naam veranderd en heet nu Strategic Consortium of Intelligence Professionals.

Werken met Competitive Futures

Wij bouwen en runnen het soort inlichtingensysteem waarvan Porter zei dat elk bedrijf het nodig had: concurrentieanalyse, vroegtijdige signalering en strategische toekomstverkenning voor bedrijven en overheden. Vraag een gesprek van 20 minuten aan, of bekijk hoe wij organisaties helpen een CI-functie op te bouwen (in het Engels).

Meer analyses van Competitive Futures

Literatuur

  • Fuld, L. M. (1985). Competitor Intelligence: How to Get It, How to Use It. Wiley.
  • Gilad, B., & Gilad, T. (1988). The Business Intelligence System. AMACOM.
  • McGonagle, J. J. (2016). Competitive intelligence. The Intelligencer: Journal of U.S. Intelligence Studies, 22(2). Association of Former Intelligence Officers.
  • Porter, M. E. (1979). How competitive forces shape strategy. Harvard Business Review, 57(2), 137–145.
  • Porter, M. E. (1980). Competitive Strategy: Techniques for Analyzing Industries and Competitors. Free Press.
  • Porter, M. E. (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. Free Press.
  • Porter, M. E. (1990). The Competitive Advantage of Nations. Free Press.
  • Porter, M. E. (1996). What is strategy? Harvard Business Review, 74(6), 61–78.
  • Porter, M. E. (2008). The five competitive forces that shape strategy. Harvard Business Review, 86(1), 78–93.