Michael Porter: Rekabet İstihbaratına Görevini Veren Stratejist

Harvard Business School profesörü ve modern iş stratejisinin en etkili düşünürü Michael E. Porter

İngilizce sürüm (English version)

Michael E. Porter (d. 1947), Harvard Business School profesörü ve modern iş stratejisinin en etkili düşünürüdür. 1980’de yayımlanan Competitive Strategy (Türkçede Rekabet Stratejisi) adlı kitabı, yöneticilere yönetim kurulu toplantılarında hâlâ kullanılan dili kazandırdı: sektör yapısı, beş güç, jenerik stratejiler ve rakip analizi. Kitapta “Rakiplere İlişkin Bir İstihbarat Sistemine Duyulan İhtiyaç” başlıklı kısa bir bölüm de vardı ve bir kuşak uygulayıcı bunu kendine görev edindi. Kitabın yayımlanmasından sonraki altı yıl içinde rekabet istihbaratı (competitive intelligence, CI) ilk çok satan el kitabına, ilk şirket içi birimlerine ve kendi meslek derneğine kavuştu.

Porter rekabet istihbaratını icat etmedi ve hiçbir zaman böyle bir iddiada bulunmadı. Yaptığı şey daha önemliydi: stratejinin rakipleri ve onları çevreleyen güçleri anlamaya bağlı olduğunu iktisadi bir titizlikle ortaya koydu, ardından neredeyse hiçbir şirketin bu anlayışı sistemli biçimde toplayacak şekilde örgütlenmediğine dikkat çekti. CI mesleği, onun tarif ettiği boşluğu doldurmak için gelişti.

Kısaca

  • Doğum: 1947, Ann Arbor, Michigan.
  • Eğitim: Princeton’da havacılık-uzay ve makine mühendisliği lisansı (B.S.E., 1969); Harvard’da MBA (1971) ve işletme iktisadı doktorası (1973).
  • Kariyer: 1973’ten beri Harvard Business School öğretim kadrosunda; 2000 yılında üniversitenin öğretim üyelerine verdiği en yüksek unvan olan Harvard University Professor unvanını aldı; Bishop William Lawrence University Professor, bugün emeritus.
  • Başlıca eserleri: “How Competitive Forces Shape Strategy” (HBR, 1979), Competitive Strategy (1980), Competitive Advantage (1985; Türkçede Rekabet Üstünlüğü), The Competitive Advantage of Nations (1990), “What Is Strategy?” (HBR, 1996).
  • Kurumlar: danışmanlık şirketi Monitor Group’un (1983) ve FSG’nin kurucu ortağı; Harvard’daki Institute for Strategy and Competitiveness, onun çalışmalarını sürdürmek için 2001’de kuruldu.
  • İstihbarata mirası: dört bileşenli rakip analizi çerçevesi, resmî bir rakip istihbarat sisteminin gerekçesi ve rekabetin bugünkü doğrudan rakiplerin çok ötesine uzandığı fikri.

Havacılık mühendisliğinden stratejiye

Porter, Harvard’da MBA ve doktora yapmadan önce Princeton’da mühendislik eğitimi aldı; 1973’te Harvard’ın öğretim kadrosuna katıldı (Princeton; FSG). Doktora alanı, bir sektörün yapısının o sektördeki şirketlerin davranışını ve kârlarını nasıl biçimlendirdiğini inceleyen iktisat dalı olan sanayi iktisadıydı.

Bu altyapı kariyerine yön verdi. Sanayi iktisatçıları uzun süredir sektörleri düzenleyicilerin bakış açısından inceliyor, piyasaların yeterince rekabetçi olup olmadığını soruyordu. Porter soruyu tersine çevirip şirketin bakış açısından sordu: Sektörümün yapısı göz önüne alındığında nerede para kazanabilirim ve bunu nasıl savunurum? Bu dönüşüm, modern stratejinin temelidir.

Beş güç (1979)

Porter’ın Harvard Business Review‘daki ilk makalesi “How Competitive Forces Shape Strategy”, henüz genç bir doçentken 1979’da yayımlandı (HBR). Makale, bir sektörün uzun vadeli kârlılığının beş güç tarafından belirlendiğini savunuyordu: mevcut rakipler arasındaki rekabet, yeni girenlerin tehdidi, ikame ürünlerin tehdidi ve alıcılarla tedarikçilerin pazarlık gücü.

İstihbarat açısından ders, bakış açısındaydı. Porter 2008’deki güncellemesinde, yöneticilerin rekabeti çoğu zaman fazla dar tanımladığını, sanki yalnızca bugünün doğrudan rakipleri arasında yaşanıyormuş gibi gördüğünü yazdı (Chief Executive, HBR’den yeniden yayım). Beş gücün dördü, hiç de doğrudan rakip olmayan aktörlerle ilgilidir. Yalnızca rakipleri izleyen bir istihbarat birimi sorunun beşte birini görür.

Porter'ın beş güç modelinin şeması: ortada mevcut rakipler arasındaki rekabet; çevresinde yeni girenlerin tehdidi, ikame ürünlerin tehdidi ve tedarikçilerle alıcıların pazarlık gücü
Porter’ın beş gücü. Beş gücün dördü doğrudan rakipler çemberinin dışından gelir.

Daha ayrıntılı yazımız: Michael Porter’s Five Forces and Competitive Intelligence (İngilizce).

Competitive Strategy (1980): bir mesleği başlatan kitap

Bir yıl sonra Porter bu fikirleri Competitive Strategy: Techniques for Analyzing Industries and Competitors (Free Press, 1980) adlı kitapta genişletti (Harvard Business School). Tarihin en çok okunan iş kitaplarından biridir; onlarca kez yeniden basılmış ve Türkçe (Rekabet Stratejisi) dahil birçok dile çevrilmiştir.

Kitap, istihbarat çalışması açısından önemli üç şey yaptı.

Jenerik stratejileri ortaya koydu. Porter, şirketlerin genel maliyet liderliği, farklılaştırma ya da dar bir segmente odaklanma yoluyla başarılı olduğunu, üçünü birden deneyen bir şirketin ise “ortada sıkışıp kalma” (stuck in the middle) riskiyle karşılaştığını savundu (SSRN özeti). Hangi konumu koruyabileceğinizi bilmek için rakiplerinizin hangi konumları zaten tuttuğunu bilmeniz gerekir.

Rakip analizini resmî bir disipline dönüştürdü. 3. bölüm, “A Framework for Competitor Analysis”, bir rakibi dört teşhis bileşenine ayırdı: gelecek hedefleri, kendisi ve sektör hakkındaki varsayımları, mevcut stratejisi ve yetenekleri (MAAW bölüm özeti). Bunlar birlikte, bir rakibin nasıl hareket edeceğini ve sizin hamlelerinize nasıl karşılık vereceğini tahmin eden bir “rakip tepki profili” ortaya çıkarır. Uygulayıcılar hâlâ buna “dört köşe” (four corners) analizi der.

En değerli köşe, en sık atlanan köşedir. Porter, bir rakibin varsayımlarının kör noktalarını açığa çıkarabileceğine ve bir şirketin, rakibin savunmaya en az hazırlıklı olduğu alanı seçerek kazanabileceğine dikkat çekti (MAAW). Hedefler ve yetenekler kamuya açık verilerden tahmin edilebilir. Varsayımlar ise karşı tarafın nasıl düşündüğüyle ilgilidir ve onları okumak, istihbarat analistlerinin bilişsel yanlılıklara karşı uyguladığı disiplinin aynısını gerektirir (istihbarat analizinde bilişsel yanlılıklar rehberimize bakın, İngilizce).

Bir istihbarat sistemi çağrısında bulundu. Porter bu bölümün sonunda pratik bir sorunu kabul etti. Sorularını yanıtlamak için gereken veriler zor elde edilir, zaman içinde birçok kaynaktan parça parça gelir ve biri onları toplayıp kataloglamadıkça, sindirip karar vericilere ulaştırmadıkça işe yaramaz. Bölümün başlığı da buradan gelir: “Rakiplere İlişkin Bir İstihbarat Sistemine Duyulan İhtiyaç” (MAAW). 4. ve 5. bölümler daha da ileri giderek rakiplerin piyasa sinyallerinin nasıl okunacağını ele aldı ve rekabetçi hamlelerde bilgi ile gizliliğe dair bir not içerdi.

Bu tek bölüm bir kuruluş belgesi oldu. John McGonagle’ın alanın tarihine ilişkin çalışması, Porter’ın bir rakip analizi sistemi kurulması çağrısını mesleğin başlangıç noktası olarak gösterir (AFIO) ve kitap, modern rekabet istihbaratının kurucu metni olarak geniş ölçüde kabul görür.

Michael Porter'ın rakip analizinin, rakibin tepki profilini oluşturan dört bileşeninin şeması
Porter’ın rakip analizinin dört bileşeni, Competitive Strategy (1980).

Porter rekabet istihbaratının doğuşuna nasıl ilham verdi

Porter şirketlerin neye ihtiyaç duyduğunu tarif etti. Çoğu devlet istihbaratından gelen bir grup uygulayıcı da bunu inşa etti. Süreç hızlı ilerledi:

  • 1979: Leonard Fuld, iş istihbaratında ilk uzman kuruluşlardan biri olan Fuld & Company’yi kurar (Encyclopedia of Management). Bugün Strategic Consortium of Intelligence Professionals’dır.
  • 1980: Porter, Competitive Strategy‘yi yayımlar.
  • 1983: ABD hükümetinde uzun yıllar istihbarat analisti olarak çalışmış Jan Herring Motorola’ya katılır; Motorola ilk tam zamanlı kurumsal CI birimlerinden birini kurar. CEO Robert Galvin, gördüğü devlet programlarına benzer bir yetenek istiyordu (AFIO).
  • 1985: Fuld, alanın ilk çok satan el kitabı Competitor Intelligence: How to Get It, How to Use It‘i (Wiley) yayımlar (AbeBooks yazar kaydı).
  • 1986: Society of Competitor Intelligence Professionals (SCIP) kurulur. Dernek daha sonra, rakiplerin ötesine uzanan kapsamını yansıtmak için Society of Competitive Intelligence Professionals adını aldı (Encyclopedia of Management).
  • 1988: Ben ve Tamar Gilad, kurumsal bir CI işlevini örgütlemeye yönelik ilk modellerden biri olan The Business Intelligence System‘i (AMACOM) yayımlar.
Rekabet istihbaratının doğuşunun zaman çizelgesi, 1979–1988
Porter’ın strateji çalışmalarından bir mesleğe, 1979–1988.

İlk ad hikâyeyi anlatıyor. Kurucular buna competitor intelligence, yani rakip istihbaratı adını verdi, çünkü Porter’ın çerçevesi rakipleri incelemekle ilgiliydi. Müşterileri, tedarikçileri, düzenleyicileri, teknolojileri ve yeni girenleri kapsayan competitive intelligence’a geçiş, onun beş güç mantığını izledi: rekabet, sokağın karşısındaki şirketten daha büyüktür.

Porter “neden”i ve “ne”nin büyük kısmını sağladı. Kurucu kuşak ise “nasıl”ı sağladı: toplama, etik, analiz ve sunum. Bu iş bölümü mesleği hâlâ tanımlıyor. Tarihin tamamı için What Is Competitive Intelligence? yazımıza bakın (İngilizce).

Rekabet üstünlüğü, değer zinciri ve kümeler

Porter’ın sonraki çalışmaları, istihbarat analistlerinin bugün de kullandığı yönlerde araç setini genişletti.

Değer zinciri (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance, şirketi gelen lojistik ve operasyonlardan pazarlama ve hizmete kadar yürüttüğü faaliyetlere ayırdı ve üstünlüğün bu faaliyetlerin nasıl düzenlendiğinden doğduğunu savundu. Bir analist için değer zinciri, bir rakibin maliyetlerinin ve güçlü yanlarının nereden geldiğini, dolayısıyla nerede açık verdiğini gösteren bir haritadır.

Uluslar ve kümeler (1990). The Competitive Advantage of Nations, belirli ülke ve bölgelerin neden belirli sektörlere hâkim olduğunu sordu. Porter’ın yanıtı olan “elmas”, yani faktör koşulları, talep koşulları, ilgili ve destekleyici sektörler ile firma stratejisi ve rekabet, sanayi kümeleri fikrini ortaya koydu. Bu, şirket stratejisi ile hükümetlerin bugün tedarik zincirleri ve devlet destekli rakipler hakkında sorduğu ekonomik güvenlik soruları arasındaki köprüdür.

“What Is Strategy?” (1996). Porter bu HBR makalesinde operasyonel etkinlik (aynı şeyleri daha iyi yapmak) ile strateji (farklı şeyler yapmayı seçmek ve ödünleşimleri kabul etmek) arasına keskin bir çizgi çekti. Kıyaslamayı (benchmarking) strateji sanan yöneticilere hâlâ verilebilecek en iyi kısa yanıttır.

Daha sonra Porter, Harvard’ın çalışmalarını sürdürmek için 2001’de kurduğu Institute for Strategy and Competitiveness aracılığıyla (Princeton) aynı düşünceyi sağlık hizmetlerine, ekonomik kalkınmaya ve iş dünyası ile toplum arasındaki ilişkiye uyguladı.

Eleştiriler ve sınırlar

Porter’ın çalışmaları ciddi eleştiriler aldı ve iyi bir analist bunları bilmelidir.

Fazla sektör, az şirket. Kaynak temelli yaklaşımın (resource-based view) akademisyenleri, Porter’ın ilk çalışmalarının kârları esas olarak sektör yapısıyla açıkladığını ve tek tek şirketleri farklı kılan şeyi, yani kaynaklarını, yeteneklerini ve bilgilerini, yeterince hesaba katmadığını savundu (Organizations and Markets). Porter’ın sonraki değer zinciri çalışmaları bu eleştirinin bir kısmına yanıt verdi, ancak tartışma sürüyor.

Hızlı piyasalar için fazla durağan. Eleştirmenler, beş gücün bir sektörü belirli bir anda tarif ettiğini ve sınırların hızla kaydığı, platformların sektörleri bulanıklaştırdığı ve üstünlüklerin hızla aşındığı piyasalarda zorlandığını ileri sürüyor. Bu, çerçevenin haklı bir sınırıdır; ama aynı zamanda yapısal analizi terk etmek yerine erken uyarı ve senaryo çalışmasıyla birleştirmek için bir nedendir.

Monitor olayı. Porter’ın 1983’te kurucuları arasında yer aldığı danışmanlık şirketi Monitor Group, Kasım 2012’de iflas başvurusunda bulundu ve varlıklarını Deloitte’a sattı (Consulting dergisi). Eleştirmenler bunu çerçevelerini sorgulamak için kullandı. Daha adil ders daha dardır: bir sektörü analiz etmeye yönelik bir çerçeve uygulamayı garanti etmez ve hiçbir analitik yöntem, onu kendine uygulamayı bırakan bir şirketi kurtaramaz.

Porter bugün istihbarat çalışması için ne ifade ediyor

Porter’ın dört fikri hâlâ rekabet istihbaratının merkezinde:

  • Rekabet, rakiplerinizden daha geniştir. Yeni girenler, ikameler, alıcılar ve tedarikçiler, her gün izlediğiniz rakipten daha fazla zarar verebilir.
  • Rakiplerin yalnızca ne yaptığını değil, nasıl düşündüğünü inceleyin. Kaldıraç, varsayımlarda ve kör noktalardadır.
  • İstihbarat bir sistem olmalıdır. Bilgi kırıntıları, biri onları bilerek toplayıp analiz edip sunana kadar değersizdir.
  • Strateji seçmektir. İstihbarat, liderlerin neyi yapmayacaklarına karar vermesine yardım ettiğinde değerini kanıtlar.

Porter bir rakip istihbarat sistemine ihtiyaç olduğunu yazdı. Kırk yılı aşkın bir süre sonra, çoğu şirketin hâlâ işleyen bir sistemi yok. Biz tam da bu boşluğu kapatmak için kurulduk; bir rekabet istihbaratı işlevinin nasıl kurulacağına bakın (İngilizce).

Sıkça sorulan sorular

Michael Porter kimdir?

Michael E. Porter, 1947 doğumlu bir Harvard Business School profesörüdür ve modern iş stratejisinin babası olarak geniş ölçüde kabul edilir. En çok beş güç modeli, jenerik rekabet stratejileri, değer zinciri ve The Competitive Advantage of Nations ile tanınır.

Michael Porter rekabet istihbaratını nasıl etkiledi?

Porter’ın 1980 tarihli Competitive Strategy (Rekabet Stratejisi) kitabı, rakipleri analiz etmek için resmî bir çerçeve sundu ve şirketlerin gerekli bilgiyi toplayıp analiz etmek için bir “rakip istihbarat sistemine” ihtiyaç duyduğunu savundu. Uygulayıcılar sonraki on yılda bu sistemi kurdu ve kitap, alanın kurucu metni olarak geniş ölçüde kabul görür.

Porter’ın rakip analizinin dört bileşeni nelerdir?

Bir rakibin gelecek hedefleri, kendisi ve sektör hakkındaki varsayımları, mevcut stratejisi ve yetenekleri. Bunlar bir araya geldiğinde, bir rakibin nasıl davranıp karşılık vereceğini tahmin eden bir tepki profili ortaya çıkar. Bu çerçeveye sıklıkla “dört köşe” analizi denir.

Porter’ın beş gücü nelerdir?

Mevcut rakipler arasındaki rekabet, yeni girenlerin tehdidi, ikame ürünlerin tehdidi, alıcıların pazarlık gücü ve tedarikçilerin pazarlık gücü. Bunlar birlikte bir sektörün uzun vadeli kârlılığını belirler.

Society of Competitive Intelligence Professionals ne zaman kuruldu?

1986’da, Competitive Strategy’nin yayımlanmasından altı yıl sonra. Society of Competitor Intelligence Professionals adıyla başladı, sonra adını değiştirdi ve bugün Strategic Consortium of Intelligence Professionals’dır.

Competitive Futures ile çalışın

Porter’ın her şirketin ihtiyaç duyduğunu söylediği türden bir istihbarat sistemini kuruyor ve işletiyoruz: şirketler ve hükümetler için rakip analizi, erken uyarı ve stratejik öngörü. 20 dakikalık bir görüşme talep edin ya da kuruluşların rekabet istihbaratı işlevi kurmasına nasıl yardım ettiğimize bakın (İngilizce).

Competitive Futures’tan ilgili analizler

Kaynakça

  • Fuld, L. M. (1985). Competitor Intelligence: How to Get It, How to Use It. Wiley.
  • Gilad, B., & Gilad, T. (1988). The Business Intelligence System. AMACOM.
  • McGonagle, J. J. (2016). Competitive intelligence. The Intelligencer: Journal of U.S. Intelligence Studies, 22(2). Association of Former Intelligence Officers.
  • Porter, M. E. (1979). How competitive forces shape strategy. Harvard Business Review, 57(2), 137–145.
  • Porter, M. E. (1980). Competitive Strategy: Techniques for Analyzing Industries and Competitors. Free Press.
  • Porter, M. E. (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. Free Press.
  • Porter, M. E. (1990). The Competitive Advantage of Nations. Free Press.
  • Porter, M. E. (1996). What is strategy? Harvard Business Review, 74(6), 61–78.
  • Porter, M. E. (2008). The five competitive forces that shape strategy. Harvard Business Review, 86(1), 78–93.