Michael Porter: strateg, który dał wywiadowi konkurencyjnemu jego misję

Michael E. Porter, profesor Harvard Business School i najbardziej wpływowy myśliciel współczesnej strategii biznesowej

Wersja angielska (English version)

Michael E. Porter (ur. 1947) jest profesorem Harvard Business School i najbardziej wpływowym myślicielem współczesnej strategii biznesowej. Jego książka Competitive Strategy z 1980 r. (po polsku Strategia konkurencji) dała menedżerom słownictwo, którego wciąż używa się w zarządach: struktura sektora, pięć sił, strategie ogólne i analiza konkurencji. Zawierała też krótki podrozdział „Potrzeba systemu wywiadu o konkurentach”, który całe pokolenie praktyków potraktowało jak misję. W ciągu sześciu lat od jej wydania wywiad konkurencyjny (competitive intelligence, CI) miał już pierwszy bestsellerowy podręcznik, pierwsze komórki w firmach i własne stowarzyszenie zawodowe.

Porter nie wymyślił wywiadu konkurencyjnego i nigdy tego nie twierdził. Zrobił coś ważniejszego: z ekonomiczną ścisłością wykazał, że strategia zależy od zrozumienia konkurentów i sił, które ich otaczają, a potem zwrócił uwagę, że prawie żadna firma nie była zorganizowana tak, by systematycznie gromadzić tę wiedzę. Zawód CI wyrósł po to, by wypełnić lukę, którą opisał.

W skrócie

  • Urodzony: 1947, Ann Arbor w stanie Michigan.
  • Wykształcenie: B.S.E. z inżynierii lotniczej i kosmicznej oraz mechanicznej, Princeton (1969); MBA (1971) i doktorat z ekonomii przedsiębiorstw (1973), Harvard.
  • Kariera: wykładowca Harvard Business School od 1973 r.; w 2000 r. mianowany Harvard University Professor, co jest najwyższym wyróżnieniem uczelni dla wykładowców; Bishop William Lawrence University Professor, obecnie emeritus.
  • Najważniejsze prace: „How Competitive Forces Shape Strategy” (HBR, 1979), Competitive Strategy (1980), Competitive Advantage (1985; po polsku Przewaga konkurencyjna), The Competitive Advantage of Nations (1990), „What Is Strategy?” (HBR, 1996).
  • Instytucje: współzałożyciel firmy doradczej Monitor Group (1983) i FSG; harwardzki Institute for Strategy and Competitiveness powstał w 2001 r., by kontynuować jego pracę.
  • Dziedzictwo dla wywiadu: czteroelementowy model analizy konkurentów, uzasadnienie formalnego systemu wywiadu o konkurentach oraz myśl, że konkurencja sięga daleko poza dzisiejszych bezpośrednich rywali.

Od inżyniera lotnictwa do stratega

Porter kształcił się na inżyniera w Princeton, a następnie zdobył MBA i doktorat na Harvardzie, gdzie w 1973 r. dołączył do kadry (Princeton; FSG). Jego dziedziną doktorską była organizacja przemysłu, gałąź ekonomii badająca, jak struktura sektora kształtuje zachowania i zyski działających w nim firm.

To przygotowanie ukształtowało jego karierę. Ekonomiści organizacji przemysłu od dawna badali sektory z perspektywy regulatorów, pytając, czy rynki są wystarczająco konkurencyjne. Porter odwrócił to pytanie i zadał je z perspektywy firmy: gdzie, przy danej strukturze mojego sektora, mogę zarabiać i jak mam tego bronić? Ta zmiana jest fundamentem współczesnej strategii.

Pięć sił (1979)

Pierwszy artykuł Portera w Harvard Business Review, „How Competitive Forces Shape Strategy”, ukazał się w 1979 r., gdy był młodym profesorem nadzwyczajnym (HBR). Dowodził w nim, że długookresową rentowność sektora wyznacza pięć sił: rywalizacja między istniejącymi konkurentami, zagrożenie wejściem nowych konkurentów, zagrożenie substytutami oraz siła przetargowa nabywców i dostawców.

Lekcja dla wywiadu tkwiła w ujęciu. W aktualizacji z 2008 r. Porter pisał, że menedżerowie często definiują konkurencję zbyt wąsko, jakby toczyła się wyłącznie między dzisiejszymi bezpośrednimi rywalami (Chief Executive, przedruk z HBR). Cztery z pięciu sił dotyczą graczy, którzy w ogóle nie są bezpośrednimi konkurentami. Komórka wywiadu, która obserwuje tylko rywali, widzi jedną piątą problemu.

Schemat modelu pięciu sił Portera: rywalizacja między istniejącymi konkurentami w centrum, otoczona przez zagrożenie wejściem nowych konkurentów, zagrożenie substytutami oraz siłę przetargową dostawców i nabywców
Model pięciu sił Portera. Cztery z pięciu pochodzą spoza kręgu bezpośrednich rywali.

Szersze omówienie: Michael Porter’s Five Forces and Competitive Intelligence (po angielsku).

Competitive Strategy (1980): książka, od której zaczął się zawód

Rok później Porter rozwinął te idee w książce Competitive Strategy: Techniques for Analyzing Industries and Competitors (Free Press, 1980) (Harvard Business School). To jedna z najczęściej czytanych książek biznesowych w historii: wznawiano ją dziesiątki razy i przetłumaczono na wiele języków, także na polski (Strategia konkurencji).

Książka zrobiła trzy rzeczy ważne dla pracy wywiadowczej.

Przedstawiła strategie ogólne. Porter dowodził, że firmy odnoszą sukces dzięki przywództwu kosztowemu, zróżnicowaniu lub koncentracji na wąskim segmencie, a firma, która próbuje wszystkich trzech naraz, ryzykuje, że „utknie pośrodku” (stuck in the middle) (streszczenie w SSRN). Aby wiedzieć, jaką pozycję można utrzymać, trzeba wiedzieć, jakie pozycje zajmują już rywale.

Uczyniła analizę konkurentów formalną dyscypliną. Rozdział 3, „A Framework for Competitor Analysis”, rozkłada rywala na cztery elementy diagnostyczne: jego przyszłe cele, założenia dotyczące siebie i sektora, obecną strategię oraz możliwości (streszczenie rozdziału w MAAW). Razem tworzą one „profil reakcji konkurenta”, który pozwala oszacować, jak rywal będzie działał i jak zareaguje na nasze ruchy. Praktycy wciąż nazywają to analizą „czterech narożników” (four corners).

Najcenniejszy narożnik jest najczęściej pomijany. Porter wskazywał, że założenia konkurenta mogą ujawnić jego martwe pola i że firma może wygrać, wybierając teren, na którym rywal jest najsłabiej przygotowany do obrony (MAAW). Cele i możliwości da się oszacować na podstawie danych publicznych. Założenia dotyczą sposobu myślenia drugiej strony, a ich odczytanie wymaga tej samej dyscypliny, którą analitycy wywiadu stosują wobec błędów poznawczych (zob. nasz przewodnik o błędach poznawczych w analizie wywiadowczej, po angielsku).

Wezwała do stworzenia systemu wywiadu. Na końcu tego rozdziału Porter przyznał, że istnieje problem praktyczny. Dane potrzebne do odpowiedzi na jego pytania są trudno dostępne, napływają we fragmentach z wielu źródeł i przez długi czas, a do niczego się nie przydadzą, jeśli nikt ich nie zbierze, nie skataloguje, nie przetworzy i nie dostarczy decydentom. Stąd tytuł podrozdziału: „Potrzeba systemu wywiadu o konkurentach” (MAAW). Rozdziały 4 i 5 szły dalej: omawiały odczytywanie sygnałów rynkowych rywali i zawierały uwagę o informacji i tajemnicy w ruchach konkurencyjnych.

Ten jeden podrozdział okazał się dokumentem założycielskim. Historia dziedziny autorstwa Johna McGonagle’a wskazuje apel Portera o stworzenie systemu analizy konkurentów jako punkt wyjścia zawodu (AFIO), a książka jest powszechnie uważana za tekst założycielski współczesnego wywiadu konkurencyjnego.

Schemat czterech elementów analizy konkurentów według Michaela Portera, które składają się na profil reakcji konkurenta
Cztery elementy analizy konkurentów według Portera, z Competitive Strategy (1980).

Jak Porter zainspirował narodziny wywiadu konkurencyjnego

Porter opisał, czego potrzebują firmy. Zbudowała to grupa praktyków, z których wielu wywodziło się z wywiadu państwowego. Wszystko potoczyło się szybko:

  • 1979: Leonard Fuld zakłada Fuld & Company, jedną z pierwszych firm wyspecjalizowanych w wywiadzie gospodarczym (Encyclopedia of Management). Dziś to Strategic Consortium of Intelligence Professionals.
  • 1980: Porter wydaje Competitive Strategy.
  • 1983: Jan Herring, zawodowy analityk wywiadu rządu USA, przechodzi do Motoroli, która tworzy jedną z pierwszych etatowych komórek CI w przedsiębiorstwie. Prezes Robert Galvin chciał mieć zdolności podobne do programów rządowych, które poznał (AFIO).
  • 1985: Fuld wydaje Competitor Intelligence: How to Get It, How to Use It (Wiley), pierwszy bestsellerowy podręcznik dziedziny (nota o autorze w AbeBooks).
  • 1986: powstaje Society of Competitor Intelligence Professionals (SCIP). Później przemianowano je na Society of Competitive Intelligence Professionals, co odzwierciedlało zakres wykraczający poza rywali (Encyclopedia of Management).
  • 1988: Ben i Tamar Giladowie wydają The Business Intelligence System (AMACOM), jeden z pierwszych modeli organizacji komórki CI w firmie.
Oś czasu narodzin wywiadu konkurencyjnego, 1979–1988
Od prac Portera nad strategią do zawodu, 1979–1988.

Pierwotna nazwa mówi wszystko. Założyciele mówili o competitor intelligence, czyli wywiadzie o konkurentach, bo model Portera dotyczył badania rywali. Przejście do competitive intelligence, obejmującego klientów, dostawców, regulatorów, technologie i nowych graczy, szło za logiką jego pięciu sił: konkurencja jest większa niż firma po drugiej stronie ulicy.

Porter dostarczył „dlaczego” i dużą część „co”. Pokolenie założycieli dostarczyło „jak”: pozyskiwanie, etykę, analizę i przekazywanie. Ten podział wciąż wyznacza kształt zawodu. Pełną historię znajdziesz w tekście What Is Competitive Intelligence? (po angielsku).

Przewaga konkurencyjna, łańcuch wartości i klastry

Późniejsze prace Portera poszerzyły zestaw narzędzi w kierunkach, z których analitycy wywiadu korzystają do dziś.

Łańcuch wartości (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance rozkładała firmę na wykonywane przez nią działania, od logistyki wejściowej i produkcji po marketing i serwis, dowodząc, że przewaga wynika ze sposobu ich konfiguracji. Dla analityka łańcuch wartości jest mapą tego, skąd biorą się koszty i atuty rywala, a więc także tego, gdzie jest odsłonięty.

Narody i klastry (1990). The Competitive Advantage of Nations pytała, dlaczego określone kraje i regiony dominują w określonych sektorach. Odpowiedź Portera, „diament” złożony z warunków czynników produkcji, warunków popytu, sektorów pokrewnych i wspierających oraz strategii firm i rywalizacji, wprowadziła pojęcie klastrów przemysłowych. To pomost między strategią przedsiębiorstwa a pytaniami o bezpieczeństwo ekonomiczne, które rządy stawiają dziś w sprawie łańcuchów dostaw i konkurentów wspieranych przez państwa.

„What Is Strategy?” (1996). W tym eseju w HBR Porter wyraźnie oddzielił efektywność operacyjną (robienie tych samych rzeczy lepiej) od strategii (wybór robienia innych rzeczy i akceptacja kompromisów). To wciąż najlepsza krótka odpowiedź dla menedżerów, którzy mylą benchmarking ze strategią.

Później, za pośrednictwem Institute for Strategy and Competitiveness, który Harvard utworzył w 2001 r. dla kontynuacji jego pracy (Princeton), Porter zastosował to samo myślenie do opieki zdrowotnej, rozwoju gospodarczego i relacji między biznesem a społeczeństwem.

Krytyka i ograniczenia

Prace Portera spotkały się z poważną krytyką i dobry analityk powinien ją znać.

Za dużo sektora, za mało firmy. Badacze nurtu zasobowego (resource-based view) dowodzili, że wczesne prace Portera tłumaczyły zyski głównie strukturą sektora i nie doceniały tego, co odróżnia poszczególne firmy: ich zasobów, zdolności i wiedzy (Organizations and Markets). Późniejsze prace Portera nad łańcuchem wartości odpowiedziały na część tych zarzutów, ale debata trwa.

Zbyt statyczny dla szybkich rynków. Krytycy twierdzą, że pięć sił opisuje sektor w jednym momencie i słabo radzi sobie z rynkami, na których granice szybko się przesuwają, platformy zacierają podziały między sektorami, a przewagi szybko się kruszą. To uczciwe ograniczenie modelu, ale też powód, by łączyć analizę strukturalną z wczesnym ostrzeganiem i pracą nad scenariuszami, zamiast z niej rezygnować.

Epizod Monitor. Monitor Group, firma doradcza, którą Porter współtworzył w 1983 r., ogłosiła upadłość w listopadzie 2012 r. i sprzedała aktywa firmie Deloitte (magazyn Consulting). Krytycy wykorzystali to, by podważać jego modele. Uczciwsza lekcja jest węższa: model analizy sektora nie gwarantuje wykonania, a żadna metoda analityczna nie przetrwa w firmie, która przestaje stosować ją wobec siebie.

Co Porter oznacza dziś dla pracy wywiadowczej

Cztery idee Portera pozostają w centrum wywiadu konkurencyjnego:

  • Konkurencja jest szersza niż twoi rywale. Nowi gracze, substytuty, nabywcy i dostawcy mogą wyrządzić więcej szkód niż konkurent, którego obserwujesz każdego dnia.
  • Badaj, jak konkurenci myślą, a nie tylko, co robią. Dźwignia tkwi w założeniach i martwych polach.
  • Wywiad musi być systemem. Strzępy informacji są bezwartościowe, dopóki ktoś celowo ich nie zbierze, nie przeanalizuje i nie dostarczy.
  • Strategia to wybór. Wywiad dowodzi swojej wartości, gdy pomaga liderom zdecydować, czego nie robić.

Porter napisał, że system wywiadu o konkurentach jest potrzebny. Cztery dekady później większość firm wciąż nie ma takiego, który działa. Właśnie tę lukę mamy wypełniać; zob. jak zbudować komórkę wywiadu konkurencyjnego (po angielsku).

Najczęściej zadawane pytania

Kim jest Michael Porter?

Michael E. Porter to profesor Harvard Business School, urodzony w 1947 r., powszechnie uznawany za ojca współczesnej strategii biznesowej. Najbardziej znany jest z modelu pięciu sił, ogólnych strategii konkurencji, łańcucha wartości i książki The Competitive Advantage of Nations.

Jak Michael Porter wpłynął na wywiad konkurencyjny?

Książka Portera Competitive Strategy (Strategia konkurencji) z 1980 r. przedstawiła formalny model analizy konkurentów i dowodziła, że firmy potrzebują „systemu wywiadu o konkurentach”, by zbierać i analizować niezbędne informacje. Praktycy zbudowali ten system w następnej dekadzie, a książka jest powszechnie uważana za tekst założycielski dziedziny.

Jakie są cztery elementy analizy konkurentów według Portera?

Przyszłe cele konkurenta, jego założenia dotyczące siebie i sektora, obecna strategia oraz możliwości. Razem tworzą profil reakcji konkurenta, który szacuje, jak rywal będzie działał i reagował. Model często nazywa się analizą „czterech narożników”.

Czym jest model pięciu sił Portera?

To rywalizacja między istniejącymi konkurentami, zagrożenie wejściem nowych konkurentów, zagrożenie substytutami, siła przetargowa nabywców i siła przetargowa dostawców. Razem wyznaczają długookresową rentowność sektora.

Kiedy powstało Society of Competitive Intelligence Professionals?

W 1986 r., sześć lat po wydaniu Competitive Strategy. Zaczynało jako Society of Competitor Intelligence Professionals, później zmieniło nazwę, a dziś działa jako Strategic Consortium of Intelligence Professionals.

Współpraca z Competitive Futures

Budujemy i prowadzimy taki system wywiadu, jakiego według Portera potrzebuje każda firma: analizę konkurentów, wczesne ostrzeganie i strategiczne prognozowanie dla firm i rządów. Umów 20-minutową rozmowę albo zobacz, jak pomagamy organizacjom zbudować komórkę wywiadu konkurencyjnego (po angielsku).

Powiązane analizy Competitive Futures

Bibliografia

  • Fuld, L. M. (1985). Competitor Intelligence: How to Get It, How to Use It. Wiley.
  • Gilad, B., & Gilad, T. (1988). The Business Intelligence System. AMACOM.
  • McGonagle, J. J. (2016). Competitive intelligence. The Intelligencer: Journal of U.S. Intelligence Studies, 22(2). Association of Former Intelligence Officers.
  • Porter, M. E. (1979). How competitive forces shape strategy. Harvard Business Review, 57(2), 137–145.
  • Porter, M. E. (1980). Competitive Strategy: Techniques for Analyzing Industries and Competitors. Free Press.
  • Porter, M. E. (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. Free Press.
  • Porter, M. E. (1990). The Competitive Advantage of Nations. Free Press.
  • Porter, M. E. (1996). What is strategy? Harvard Business Review, 74(6), 61–78.
  • Porter, M. E. (2008). The five competitive forces that shape strategy. Harvard Business Review, 86(1), 78–93.