Χαρτογράφηση συστημάτων για τη στρατηγική: πώς σχεδιάζεται το οικοσύστημα γύρω από μια απόφαση

Αεροφωτογραφία μονάδας επεξεργασίας νερού, αντικείμενο μιας μελέτης χαρτογράφησης συστημάτων

Αγγλική έκδοση (English version)

Ρωτήστε ένα στέλεχος για το μέλλον του κλάδου του και συνήθως θα πάρετε μια απάντηση για το προϊόν του. Ρωτήστε τι θα μπορούσε να αλλάξει αυτό το μέλλον και θα πάρετε μια απάντηση για τους ανταγωνιστές του. Και οι δύο απαντήσεις αφήνουν έξω τα περισσότερα από όσα πραγματικά κρίνουν την έκβαση: τους προμηθευτές, τις ρυθμιστικές αρχές, τις συνήθειες των πελατών, τις νέες τεχνολογίες, την οικονομία, το περιβάλλον και όσους βρίσκονται έξω από τον κλάδο και δεν ξέρουν ακόμη ότι πρόκειται να μπουν σε αυτόν. Ο χάρτης συστήματος είναι ο τρόπος να τα βάλετε όλα αυτά σε μία σελίδα πριν ξεκινήσετε την έρευνα, ώστε να ξέρετε πού να κοιτάξετε.

Τι είναι ο χάρτης συστήματος

Εξώφυλλο του Future, Inc. του Eric Garland (AMACOM, 2007), του βιβλίου που διδάσκει τη χαρτογράφηση συστημάτων
Future, Inc. (AMACOM, 2007)

Ο χάρτης συστήματος είναι ένα διάγραμμα όλων όσων αγγίζουν αυτό που προσπαθείτε να κατανοήσετε: από πού προέρχονται οι εισροές του, ποιος το χειρίζεται, ποιος το χρησιμοποιεί, με τι ανταγωνίζεται και ποιες εξωτερικές δυνάμεις πιέζουν κάθε μέρος του. Είναι το πρώτο βήμα κάθε σοβαρού έργου στρατηγικής προοπτικής ή ανταγωνιστικής νοημοσύνης, επειδή αποφασίζει ποιες τάσεις θα ερευνήσετε και ποιες θα αγνοήσετε.

Στο Future, Inc. (AMACOM, 2007) περιέγραψα τη λογική έτσι: «Το μέλλον οποιουδήποτε πράγματος μοιάζει με οικοσύστημα. Αποτελείται από μια ποικιλία συστημάτων και δραστηριοτήτων». Η θέση του βιβλίου είναι ότι οι επιχειρήσεις κατανοούνται καλύτερα μέσα από τη βιολογία παρά μέσα από τον πόλεμο. Σε ένα οικοσύστημα, οι οργανισμοί ανταγωνίζονται, συνεργάζονται και εξαρτώνται ο ένας από τον άλλον ταυτόχρονα, και μια αλλαγή σε ένα μέρος διαχέεται σε όλα τα υπόλοιπα. Όπως έγραψα: «Τίποτα δεν υπάρχει καθ’ εαυτό, αλλά ως ιστός συνδέσεων. Όταν αλλάζει η φύση του ιστού, αλλάζει και κάθε μέρος του».

Η συστημική σκέψη έχει μακρά ιστορία έξω από τις μελέτες του μέλλοντος. Γεννήθηκε στη μηχανική και στις επιστήμες της διοίκησης, με πιο γνωστό το έργο του Jay Forrester για τη δυναμική συστημάτων στο MIT, και η καλύτερη σύντομη εισαγωγή της παραμένει το δοκίμιο της Donella Meadows «Leverage Points: Places to Intervene in a System» (1999, στα αγγλικά). Για να σχεδιάσετε έναν χρήσιμο χάρτη δεν χρειάζεστε τίποτα από αυτά τα μαθηματικά. Χρειάζεστε ένα μεγάλο φύλλο χαρτί και την πειθαρχία να ρωτάτε συνέχεια: «τι άλλο αγγίζει αυτό;»

Ένα πραγματικό έργο: το μέλλον του νερού

Σειρές από μπουκάλια νερού, η τάση στο κέντρο μιας μελέτης χαρτογράφησης συστημάτων για το μέλλον του νερού

Το 2002, μία από τις μεγαλύτερες εταιρείες μηχανικής υποδομών στον κόσμο μάς έθεσε ένα ερώτημα που ακουγόταν απλό: ποιο είναι το μέλλον του νερού; Η εταιρεία κατασκεύαζε δημοτικά δίκτυα ύδρευσης. Τα στελέχη της ήταν ταραγμένα επειδή, για πρώτη φορά στην καριέρα τους, οι Αμερικανοί πλήρωναν ακριβότερα για επώνυμο εμφιαλωμένο νερό, σε μεγάλο βαθμό φιλτραρισμένο νερό του δημοτικού δικτύου, εμφιαλωμένο και παγωμένο. Για μηχανικούς περήφανους που έφερναν ασφαλές, σχεδόν δωρεάν νερό σε κάθε βρύση, η τάση φαινόταν παράλογη.

Αντί να ξεκινήσουμε από την επιχείρηση του νερού, ξεκινήσαμε από το ίδιο το νερό. Όπως το περιέγραψα στο βιβλίο, ρώτησα: «Τι κάνει το νερό όλη μέρα;» Από πού έρχεται; Σε τι χρησιμεύει; Ποιος δουλεύει με αυτό; Τι μπορεί να πάει στραβά;

Έπειτα σχεδιάσαμε τις απαντήσεις ως κύκλο: το οικοσύστημα, το υδραγωγείο, η επεξεργασία, η βρύση, η αποχέτευση του σπιτιού, ο υπόνομος και πάλι από την αρχή. Η εμφιάλωση εμφανίστηκε ως πλευρικός κλάδος, σε ανταγωνισμό με το γάλα, τους χυμούς, τα αναψυκτικά, την μπίρα και το κρασί.

Γύρω από τον κύκλο γράψαμε τους παίκτες (νοικοκυριά, γραφεία, εστιατόρια, αγροκτήματα, εργοστάσια, ταξιδιώτες) και τους λόγους για τους οποίους χρησιμοποιούν νερό (δίψα, ασφάλεια, ευκολία, μαγείρεμα, καθαριότητα). Μετά προσθέσαμε τις δυνάμεις που θα μπορούσαν να αλλάξουν κάθε μέρος του: το κλίμα, τη δημογραφία, τις τάσεις υγείας, τις τεχνολογίες φιλτραρίσματος, τη βιοτεχνολογία και τη νανοτεχνολογία.

Χάρτης συστήματος για το μέλλον του νερού: ο κύκλος του νερού από το οικοσύστημα στο υδραγωγείο, την επεξεργασία, τη βρύση, την αποχέτευση του σπιτιού και τον υπόνομο, με χρήστες, χρήσεις, ανταγωνιστικά ποτά και δυνάμεις αλλαγής STEEP
Ο χάρτης συστήματος του νερού, ξανασχεδιασμένος από το Σχήμα 2–7 του Future, Inc.

Διαβάστε σήμερα αυτόν τον χάρτη και η απάντηση στην ανησυχία των στελεχών βρίσκεται ήδη πάνω του. Το εμφιαλωμένο νερό εμφανίζεται στον κλάδο δίπλα στα αναψυκτικά, το γάλα και τους χυμούς, όχι δίπλα στη βρύση, και οι τάσεις υγείας πιέζουν όλα αυτά από την άκρη της σελίδας. Οι μηχανικοί έβλεπαν το εμφιαλωμένο νερό ως ζήτημα εμπιστοσύνης στο προϊόν τους. Ο χάρτης το έβλεπε ως μάχη για το τι πίνουν οι άνθρωποι αντί για ζάχαρη. Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, οι Αμερικανοί ήπιαν για πρώτη φορά περισσότερο εμφιαλωμένο νερό από ανθρακούχα αναψυκτικά: 39,3 γαλόνια ανά άτομο το 2016, έναντι 38,5 για τα αναψυκτικά, σύμφωνα με την Beverage Marketing Corporation (CNBC, στα αγγλικά).

Πώς γίνεται η χαρτογράφηση συστημάτων, βήμα προς βήμα

Διάγραμμα διαδικασίας σχεδιασμένο σε μαυροπίνακα, το πρώτο βήμα της χαρτογράφησης συστημάτων
  1. Πείτε την ιστορία και σχεδιάστε την. Ξεκινήστε με ένα απλό ερώτημα: από πού έρχεται αυτό και πού πηγαίνει; Σχεδιάστε τη ροή με κουτιά και βέλη, από την πρώτη ύλη ως τον τελικό χρήστη και πίσω στη διάθεση ή την ανακύκλωση. Για την μπίρα, το παράδειγμα που διατρέχει το βιβλίο, αυτό σήμαινε γεωργία, ζυθοποίηση, συσκευασία, μεταφορά, διανομή και λιανική, καταναλωτές και απόβλητα.
  2. Εντοπίστε τους παίκτες. Προσθέστε όλους όσοι αγγίζουν κάθε στάδιο: εργαζόμενους, πελάτες, προμηθευτές, ρυθμιστικές αρχές, ανταγωνιστές, επικριτές. Για τον καθένα, ρωτήστε τι κάνει, πώς αλλάζει και τι θα τον έκανε να αλλάξει περισσότερο.
  3. Προσθέστε τις δυνάμεις. Στις άκρες, γράψτε τις τάσεις που θα μπορούσαν να αλλάξουν οποιοδήποτε μέρος της ροής. Χρησιμοποιήστε τη λίστα STEEP για να μη σταματήσετε στην τεχνολογία: κοινωνία, τεχνολογία, οικονομία, οικολογία και πολιτική.
  4. Συμπεριλάβετε τον ανταγωνισμό που δεν βλέπετε. Βάλτε στον χάρτη τα υποκατάστατα, όχι μόνο τους αντιπάλους. Ο πραγματικός ανταγωνιστής των μηχανικών του νερού ήταν μια εταιρεία εμφιάλωσης αναψυκτικών, όχι μια άλλη εταιρεία μηχανικής.
  5. Χρησιμοποιήστε τον χάρτη για να επιλέξετε την έρευνά σας. Κάθε κουτί και κάθε βέλος είναι ένα σημείο όπου μπορεί να ξεκινήσει η αλλαγή. Κατατάξτε τα ανάλογα με το πόσο θα σας έβλαπτε ή θα σας ωφελούσε μια αλλαγή εκεί, και ερευνήστε πρώτα την κορυφή της λίστας.
  6. Κρεμάστε τον στον τοίχο. Η συμβουλή του βιβλίου ισχύει ακόμη: κρεμάστε τον χάρτη εκεί όπου η ομάδα σας θα τον βλέπει κάθε μέρα. Ένας χάρτης που ζει μέσα σε μια παρουσίαση ξεχνιέται μέσα σε μια εβδομάδα.

STEEP: η λίστα που κρατά τον χάρτη τίμιο

Μια ξετυλιγμένη σοκολάτα, το παράδειγμα του βιβλίου για την ανάλυση STEEP στη χαρτογράφηση συστημάτων

Το STEEP σημαίνει κοινωνία, τεχνολογία, οικονομία, οικολογία και πολιτική (από τα αγγλικά αρχικά). Η δουλειά του είναι να σας τραβήξει έξω από τη δική σας ειδικότητα. Στο βιβλίο το εφάρμοσα στο πιο βαρετό προϊόν που μπορούσα να σκεφτώ, μια σοκολάτα, και βρήκα έναν κλάδο γλυκισμάτων περικυκλωμένο από κινούμενα μέρη: παιδική παχυσαρκία και διαβήτη στη στήλη της κοινωνίας, έξυπνες συσκευασίες στην τεχνολογία, διακυμάνσεις συναλλάγματος και τιμές ζάχαρης στην οικονομία, καταστροφή των τροπικών δασών στην οικολογία και, στην πολιτική, την πιθανότητα οι δικηγόροι που είχαν νικήσει τη βιομηχανία καπνού να στραφούν κατά της «Big Chocolate». Αν μια σοκολάτα έχει τόσους φορείς αλλαγής, ο κλάδος σας έχει περισσότερους.

Η χαρτογράφηση συστημάτων στην ανταγωνιστική νοημοσύνη

Ο χάρτης συστήματος είναι επίσης η καλύτερη άμυνα απέναντι στην πιο συνηθισμένη αποτυχία της ανταγωνιστικής νοημοσύνης: να παρακολουθείτε μόνο τους ανταγωνιστές που ήδη γνωρίζετε. Όταν χαρτογραφείτε ολόκληρη τη ροή, βλέπετε από πού θα μπορούσε να τρυπώσει ένας νεοεισερχόμενος: μια φθηνότερη εισροή, ένα νέο κανάλι διανομής, μια ρύθμιση που χαμηλώνει το εμπόδιο εισόδου. Το δοκίμιο της Meadows κάνει μια συγγενή παρατήρηση για το από πού έρχεται η αλλαγή. Κατατάσσει τα σημεία παρέμβασης σε ένα σύστημα από το πιο αδύναμο (προσαρμογή αριθμών όπως φόροι και επιδοτήσεις) ως το πιο ισχυρό (αλλαγή των κανόνων του συστήματος, των στόχων του και της νοοτροπίας πίσω από αυτούς) και προειδοποιεί ότι τα ισχυρά «δεν είναι διαισθητικά». Ένας αντίπαλος που αλλάζει τους κανόνες της αγοράς σας θα νικήσει έναν που απλώς ρίχνει τις τιμές.

Το ίδιο δίδαγμα βρίσκεται στο σατιρικό δεύτερο βιβλίο μου, How to Predict the Future…and WIN! (2011), κάτω από τη συμβουλή «Μην υπονοείτε ποτέ ότι ολόκληρο το μοντέλο μπορεί να αλλάζει». Η σοβαρή ενότητα από κάτω προειδοποιεί ότι «σε έναν κόσμο μετασχηματισμού μάλλον θα χρειαστεί να αλλάξετε κάτι αρκετά σημαντικό» και ορίζει τι διακυβεύεται: «Ένα νέο επιχειρηματικό μοντέλο εμφανίζεται όταν η θέση σας στην αλυσίδα αξίας αλλάζει ριζικά και ζητάτε χρήματα με νέους τρόπους, για διαφορετικούς λόγους, από διαφορετικούς πελάτες». Ο χάρτης συστήματος είναι ο τρόπος να το δείτε να έρχεται. Το προειδοποιητικό παράδειγμα του βιβλίου είναι η δισκογραφική βιομηχανία, που είδε το MP3 να αλλάζει τη θέση της στην αλυσίδα αξίας και αντέδρασε κυρίως μηνύοντας τους ίδιους τους πελάτες της.

Συνηθισμένα λάθη

  • Χαρτογράφηση του οργανογράμματος αντί του συστήματος. Τα τμήματά σας δεν είναι το σύστημα. Το σύστημα είναι η ροή υλικών, χρημάτων, πληροφοριών και ανθρώπων.
  • Στάση στα όρια του κλάδου. Οι δυνάμεις που μετρούν περισσότερο συνήθως ξεκινούν έξω από αυτόν.
  • Υπερβολική λεπτομέρεια πολύ νωρίς. Ο χάρτης του νερού έγινε πολύπλοκος επειδή ο πελάτης ήθελε λεπτομέρειες. Ένας πρώτος χάρτης πρέπει να χωράει σε μία σελίδα και να γίνεται σε ένα απόγευμα.
  • Αντιμετώπισή του ως τελειωμένου. Ο χάρτης συστήματος είναι αφετηρία για έρευνα, όχι συμπέρασμα. Ξανασχεδιάστε τον καθώς μαθαίνετε.

Συχνές ερωτήσεις

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε έναν χάρτη συστήματος και μια αλυσίδα αξίας;

Η αλυσίδα αξίας δείχνει πώς μια επιχείρηση προσθέτει αξία από τις εισροές ως την πώληση. Ο χάρτης συστήματος δείχνει ολόκληρο το οικοσύστημα γύρω από μια απόφαση, μαζί με τα υποκατάστατα, τις ρυθμιστικές αρχές, τις κοινωνικές τάσεις και τις δυνάμεις που καμία επιχείρηση δεν ελέγχει.

Τι είναι η ανάλυση STEEP;

Το STEEP είναι μια λίστα ελέγχου για τη σάρωση του περιβάλλοντος: κοινωνία, τεχνολογία, οικονομία, οικολογία και πολιτική. Παραλλαγές όπως οι PEST και PESTEL προσθέτουν ή μετονομάζουν κατηγορίες, αλλά ο σκοπός είναι ο ίδιος: να βεβαιωθείτε ότι κοιτάτε πέρα από το δικό σας πεδίο.

Πόσο χρόνο χρειάζεται για να φτιαχτεί ένας χάρτης συστήματος;

Ένα πρώτο προσχέδιο θέλει λίγες ώρες με μια μικρή ομάδα. Σε ένα πλήρες έργο στρατηγικής προοπτικής, ο χάρτης βελτιώνεται καθώς έρχεται η έρευνα των τάσεων.

Σχετικά άρθρα

Η Competitive Futures δημιουργεί χάρτες συστημάτων και εκπονεί μελέτες στρατηγικής προοπτικής για επιχειρήσεις και κυβερνήσεις· λεπτομέρειες στη σελίδα υπηρεσιών (στα αγγλικά).