Strateji için sistem haritalama: bir kararın etrafındaki ekosistem nasıl çizilir

İngilizce sürüm (English version)
Bir yöneticiye sektörünün geleceğini sorun, genellikle ürünüyle ilgili bir yanıt alırsınız. O geleceği neyin değiştirebileceğini sorun, rakipleriyle ilgili bir yanıt alırsınız. İki yanıt da sonucu gerçekte belirleyen şeylerin çoğunu dışarıda bırakır: tedarikçiler, düzenleyiciler, müşteri alışkanlıkları, yeni teknolojiler, ekonomi, çevre ve sektöre girmek üzere olduklarını henüz bilmeyen sektör dışındaki insanlar. Sistem haritası, araştırmaya başlamadan önce bunların hepsini tek bir sayfaya koymanın, böylece nereye bakacağınızı bilmenin yoludur.
Sistem haritası nedir

Sistem haritası, anlamaya çalıştığınız şeye dokunan her şeyin şemasıdır: girdileri nereden gelir, onu kim işler, kim kullanır, neyle rekabet eder ve her bir parçasına hangi dış güçler baskı yapar. Ciddi her öngörü ya da rekabet istihbaratı projesinin ilk adımıdır, çünkü hangi eğilimleri araştıracağınıza ve hangilerini görmezden geleceğinize o karar verir.
Future, Inc. (AMACOM, 2007) kitabında mantığı şöyle anlattım: “Herhangi bir şeyin geleceği bir ekosisteme benzer. Çeşitli sistemlerden ve faaliyetlerden oluşur.” Kitabın savı, iş dünyasının savaştan çok biyoloji üzerinden daha iyi anlaşıldığıdır. Bir ekosistemde organizmalar aynı anda hem rekabet eder hem iş birliği yapar hem de birbirine bağımlıdır; bir parçadaki değişiklik geri kalan her şeye yayılır. Yazdığım gibi: “Hiçbir şey kendi başına ve kendisi için var olmaz; her şey bir bağlantılar ağı olarak vardır. Ağın doğası değiştikçe her parça da değişir.”
Sistem düşüncesinin gelecek çalışmalarının dışında da uzun bir geçmişi var. Mühendislik ve yönetim bilimlerinde doğdu; en çok da Jay Forrester’ın MIT’deki sistem dinamiği çalışmalarıyla tanındı. En iyi kısa girişi hâlâ Donella Meadows’un “Leverage Points: Places to Intervene in a System” (1999, İngilizce) başlıklı denemesidir. İşe yarar bir harita çizmek için bu matematiğin hiçbirine ihtiyacınız yok. İhtiyacınız olan büyük bir kâğıt ve durmadan “buna başka ne dokunuyor?” diye sorma disiplinidir.
Gerçek bir proje: suyun geleceği

2002’de dünyanın en büyük altyapı mühendisliği şirketlerinden biri bize kulağa basit gelen bir soru sordu: suyun geleceği nedir? Şirket belediye su sistemleri inşa ediyordu. Yöneticileri tedirgindi; çünkü kariyerlerinde ilk kez Amerikalılar markalı şişe suyuna fazladan para ödüyordu ve bunun büyük kısmı filtrelenmiş, şişelenmiş ve soğutulmuş şebeke suyuydu. Her musluğa güvenli ve neredeyse bedava su ulaştırmakla gurur duyan mühendislere bu eğilim saçma görünüyordu.
Su işinden başlamak yerine suyun kendisinden başladık. Kitapta anlattığım gibi şunu sordum: “Su bütün gün ne yapar?” Nereden gelir? Ne işe yarar? Onunla kim çalışır? Ne ters gidebilir?
Sonra yanıtları bir döngü olarak çizdik: ekosistem, su idaresi, arıtma, musluk, gider, kanalizasyon ve yeniden başa. Şişeleme bir yan dal olarak ortaya çıktı; süt, meyve suları, gazlı içecekler, bira ve şarapla rekabet ediyordu.
Döngünün çevresine aktörleri (evler, ofisler, restoranlar, çiftlikler, fabrikalar, yolcular) ve suyu kullanma nedenlerini (susuzluk, güvenlik, kolaylık, yemek pişirme, temizlik) yazdık. Ardından her parçayı değiştirebilecek güçleri ekledik: iklim, demografi, sağlık eğilimleri, filtreleme teknolojileri, biyoteknoloji ve nanoteknoloji.

O haritayı bugün okuyun, yöneticilerin endişesine verilecek yanıt zaten üzerinde duruyor. Şişe suyu musluğun yanında değil, gazlı içecekler, süt ve meyve suyuyla aynı dalda yer alıyor ve sağlık eğilimleri sayfanın kenarından hepsine baskı yapıyor. Mühendisler şişe suyunu ürünlerine duyulan güven meselesi olarak görüyordu. Harita ise onu insanların şeker yerine ne içtiğine dair bir mücadele olarak görüyordu. On dört yıl sonra Amerikalılar ilk kez gazlı içecekten daha fazla şişe suyu içti: Beverage Marketing Corporation’a göre 2016’da kişi başına 39,3 galon şişe suyu, buna karşılık 38,5 galon gazlı içecek (CNBC, İngilizce).
Adım adım sistem haritalama nasıl yapılır

- Hikâyeyi anlatın ve çizin. Basit bir soruyla başlayın: bu nereden geliyor ve nereye gidiyor? Akışı kutular ve oklarla çizin; hammaddeden son kullanıcıya, oradan da bertarafa ya da geri dönüşüme. Kitap boyunca kullanılan örnek olan bira için bu tarım, demleme, ambalajlama, nakliye, dağıtım ve perakende, tüketiciler ve atık anlamına geliyordu.
- Aktörleri belirleyin. Her aşamaya dokunan herkesi ekleyin: çalışanlar, müşteriler, tedarikçiler, düzenleyiciler, rakipler, eleştirmenler. Her biri için ne yaptığını, nasıl değiştiğini ve onu daha da değişmeye neyin iteceğini sorun.
- Güçleri ekleyin. Kenarlara, akışın herhangi bir parçasını değiştirebilecek eğilimleri yazın. Teknolojide takılıp kalmamak için STEEP kontrol listesini kullanın: toplum, teknoloji, ekonomi, ekoloji ve siyaset.
- Görmediğiniz rekabeti dahil edin. Haritaya yalnızca rakipleri değil, ikame ürünleri de koyun. Su mühendislerinin gerçek rakibi başka bir mühendislik şirketi değil, bir gazlı içecek şişeleyicisiydi.
- Araştırmanızı haritayla seçin. Her kutu ve her ok, değişimin başlayabileceği bir yerdir. Oradaki bir değişimin size ne kadar zarar ya da fayda sağlayacağına göre sıralayın ve önce listenin başını araştırın.
- Duvara asın. Kitabın tavsiyesi hâlâ geçerli: haritayı ekibinizin her gün göreceği bir yere asın. Bir slayt sunumunun içinde duran harita bir haftada unutulur.
STEEP: haritayı dürüst tutan kontrol listesi

STEEP; toplum, teknoloji, ekonomi, ekoloji ve siyaset anlamına gelir (İngilizce baş harflerinden). Görevi sizi kendi uzmanlık alanınızın dışına sürüklemektir. Kitapta bunu aklıma gelen en sıkıcı ürüne, bir çikolataya uyguladım ve hareketli parçalarla çevrili bir şekerleme sektörü buldum: toplum sütununda çocukluk çağı obezitesi ve diyabet, teknolojide akıllı ambalaj, ekonomide kur dalgalanmaları ve şeker fiyatları, ekolojide yağmur ormanlarının yok edilmesi ve siyasette, tütün endüstrisini yenmiş avukatların “Büyük Çikolata”nın peşine düşme ihtimali. Bir çikolatanın bu kadar çok değişim vektörü varsa sizin sektörünüzün daha fazlası vardır.
Sistem haritalamayı rekabet istihbaratında kullanmak
Sistem haritası, rekabet istihbaratındaki en yaygın başarısızlığa, yani yalnızca zaten tanıdığınız rakipleri izlemeye karşı da en iyi savunmadır. Akışın tamamını haritaladığınızda yeni bir oyuncunun nereden sızabileceğini görürsünüz: daha ucuz bir girdi, yeni bir dağıtım kanalı, giriş engelini düşüren bir düzenleme. Meadows’un denemesi, değişimin nereden geldiğine dair benzer bir noktaya değinir. Bir sisteme müdahale noktalarını en zayıftan (vergiler ve sübvansiyonlar gibi rakamları ayarlamak) en güçlüye (sistemin kurallarını, hedeflerini ve bunların ardındaki zihniyeti değiştirmek) doğru sıralar ve güçlü olanların “sezgisel olmadığı” uyarısını yapar. Pazarınızın kurallarını değiştiren bir rakip, yalnızca fiyat kıran birini yener.
Aynı ders, hiciv niteliğindeki ikinci kitabım How to Predict the Future…and WIN! (2011) içinde, “Modelin tamamının değişiyor olabileceğini asla ima etmeyin” ipucunun altında da yer alır. Altındaki ciddi bölüm, “dönüşüm içindeki bir dünyada büyük olasılıkla oldukça önemli bir şeyi değiştirmeniz gerekecek” diye uyarır ve neyin söz konusu olduğunu tanımlar: “Yeni bir iş modeli, değer zincirindeki konumunuz kökten değiştiğinde ve parayı yeni yollarla, farklı nedenlerle, farklı müşterilerden istediğinizde ortaya çıkar.” Sistem haritası bunun geldiğini görmenin yoludur. Kitabın ibret verici örneği, MP3’ün değer zincirindeki konumunu değiştirdiğini izleyen ve buna çoğunlukla kendi müşterilerini dava ederek karşılık veren müzik endüstrisidir.
Sık yapılan hatalar
- Sistem yerine organizasyon şemasını haritalamak. Departmanlarınız sistem değildir. Sistem; malzeme, para, bilgi ve insan akışıdır.
- Sektör sınırında durmak. En önemli güçler genellikle sektörün dışında başlar.
- Çok erken çok ayrıntıya girmek. Su haritası, müşteri ayrıntı istediği için karmaşıklaştı. İlk harita tek sayfaya sığmalı ve bir öğleden sonrada bitmeli.
- Haritayı bitmiş saymak. Sistem haritası bir sonuç değil, araştırmanın başlangıç noktasıdır. Öğrendikçe yeniden çizin.
Sık sorulan sorular
Sistem haritası ile değer zinciri arasındaki fark nedir?
Değer zinciri, tek bir şirketin girdilerden satışa kadar nasıl değer kattığını gösterir. Sistem haritası ise ikame ürünler, düzenleyiciler, toplumsal eğilimler ve hiçbir şirketin kontrolünde olmayan güçler dahil, bir kararın etrafındaki ekosistemin tamamını gösterir.
STEEP analizi nedir?
STEEP, çevreyi taramak için kullanılan bir kontrol listesidir: toplum, teknoloji, ekonomi, ekoloji ve siyaset. PEST ve PESTEL gibi türevler kategori ekler ya da adlarını değiştirir, ama amaç aynıdır: kendi alanınızın ötesine bakmanızı sağlamak.
Bir sistem haritası oluşturmak ne kadar sürer?
İlk taslak küçük bir ekiple birkaç saat sürer. Tam kapsamlı bir öngörü projesinde harita, eğilim araştırması geldikçe geliştirilir.
İlgili yazılar
- Strategic Foresight: A Practitioner’s Guide to Seeing What’s Coming (İngilizce)
- Michael Porter: Rekabet İstihbaratına Görevini Veren Stratejist
- How to use trend analysis for business strategy (İngilizce)
Competitive Futures, şirketler ve hükümetler için sistem haritaları hazırlar ve öngörü çalışmaları yürütür; ayrıntılar hizmetler sayfasında (İngilizce).