Mapowanie systemów w strategii: jak narysować ekosystem wokół decyzji

Wersja angielska (English version)
Zapytaj menedżera o przyszłość jego branży, a zwykle usłyszysz odpowiedź o jego produkcie. Zapytaj, co mogłoby tę przyszłość zmienić, a usłyszysz o konkurentach. Obie odpowiedzi pomijają większość tego, co naprawdę przesądza o wyniku: dostawców, regulatorów, przyzwyczajenia klientów, nowe technologie, gospodarkę, środowisko i ludzi spoza branży, którzy jeszcze nie wiedzą, że wkrótce do niej wejdą. Mapa systemowa pozwala zebrać to wszystko na jednej stronie, zanim zaczniesz badania, żebyś wiedział, gdzie patrzeć.
Czym jest mapa systemowa

Mapa systemowa to schemat wszystkiego, co dotyka tego, co próbujesz zrozumieć: skąd pochodzą nakłady, kto ma z tym do czynienia, kto z tego korzysta, z czym to konkuruje i jakie zewnętrzne siły naciskają na każdy element. To pierwszy krok każdego poważnego projektu foresightu lub wywiadu konkurencyjnego, bo właśnie ona decyduje, które trendy zbadasz, a które pominiesz.
W Future, Inc. (AMACOM, 2007) opisałem tę logikę tak: „Przyszłość czegokolwiek przypomina ekosystem. Składa się z wielu różnych systemów i działań”. Teza książki brzmi: biznes lepiej rozumieć przez biologię niż przez wojnę. W ekosystemie organizmy jednocześnie konkurują, współpracują i zależą od siebie nawzajem, a zmiana w jednej części rozchodzi się po całej reszcie. Jak napisałem: „Nic nie istnieje samo w sobie i dla siebie, lecz jako sieć powiązań. Gdy zmienia się natura sieci, zmienia się też każda jej część”.
Myślenie systemowe ma długą historię poza badaniami przyszłości. Narodziło się w inżynierii i naukach o zarządzaniu, najsłynniej dzięki pracom Jaya Forrestera nad dynamiką systemów w MIT, a jego najlepszym krótkim wprowadzeniem wciąż jest esej Donelli Meadows „Leverage Points: Places to Intervene in a System” (1999, po angielsku). Do narysowania przydatnej mapy nie potrzebujesz żadnej z tych matematycznych metod. Potrzebujesz dużego arkusza papieru i dyscypliny, by wciąż pytać: „co jeszcze tego dotyka?”.
Prawdziwy projekt: przyszłość wody

W 2002 roku jedna z największych na świecie firm inżynierii infrastrukturalnej zadała nam pytanie, które brzmiało prosto: jaka jest przyszłość wody? Firma budowała miejskie systemy wodociągowe. Jej kierownictwo było zaniepokojone, ponieważ po raz pierwszy w ich karierze Amerykanie płacili więcej za markową wodę butelkowaną, w dużej mierze przefiltrowaną wodę z miejskiej sieci, rozlaną do butelek i schłodzoną. Inżynierom dumnym z tego, że do każdego kranu dostarczają bezpieczną, niemal darmową wodę, ten trend wydawał się absurdalny.
Zamiast zacząć od biznesu wodnego, zaczęliśmy od samej wody. Jak opisałem w książce, zapytałem: „Co woda robi przez cały dzień?”. Skąd pochodzi? Czemu służy? Kto z nią pracuje? Co może pójść nie tak?
Potem narysowaliśmy odpowiedzi jako obieg: ekosystem, wodociąg, uzdatnianie, kran, odpływ, kanalizacja i z powrotem. Butelkowanie pojawiło się jako boczna gałąź, konkurująca z mlekiem, sokami, napojami gazowanymi, piwem i winem.
Wokół obiegu wpisaliśmy uczestników (gospodarstwa domowe, biura, restauracje, gospodarstwa rolne, fabryki, podróżnych) oraz powody, dla których korzystają z wody (pragnienie, bezpieczeństwo, wygoda, gotowanie, sprzątanie). Następnie dodaliśmy siły, które mogły zmienić każdą część: klimat, demografię, trendy zdrowotne, technologie filtracji, biotechnologię i nanotechnologię.

Przeczytaj tę mapę dziś, a odpowiedź na obawy kierownictwa jest na niej widoczna. Woda butelkowana znajduje się na gałęzi obok napojów gazowanych, mleka i soków, a nie obok kranu, a trendy zdrowotne naciskają na wszystkie te napoje z krawędzi strony. Inżynierowie traktowali wodę butelkowaną jako kwestię zaufania do ich produktu. Mapa przedstawiała ją jako walkę o to, co ludzie piją zamiast cukru. Czternaście lat później Amerykanie po raz pierwszy wypili więcej wody butelkowanej niż gazowanych napojów: 39,3 galona na osobę w 2016 roku wobec 38,5 galona napojów gazowanych, według Beverage Marketing Corporation (CNBC, po angielsku).
Jak przeprowadzić mapowanie systemów krok po kroku

- Opowiedz historię i narysuj ją. Zacznij od prostego pytania: skąd to pochodzi i dokąd zmierza? Narysuj przepływ w postaci prostokątów i strzałek, od surowca do użytkownika końcowego i z powrotem do utylizacji lub recyklingu. W przypadku piwa, przykładu przewijającego się przez całą książkę, oznaczało to rolnictwo, warzenie, pakowanie, transport, dystrybucję i handel detaliczny, konsumentów oraz odpady.
- Wskaż uczestników. Dodaj wszystkich, którzy mają styczność z każdym etapem: pracowników, klientów, dostawców, regulatorów, konkurentów, krytyków. W przypadku każdego zapytaj, co robi, jak się zmienia i co skłoniłoby go do dalszych zmian.
- Dodaj siły zmian. Na marginesach wpisz trendy, które mogłyby zmienić dowolną część przepływu. Użyj listy STEEP, żeby nie zatrzymać się na technologii: społeczeństwo, technologia, ekonomia, ekologia i polityka.
- Uwzględnij konkurencję, której nie widzisz. Umieść na mapie substytuty, nie tylko rywali. Prawdziwym konkurentem inżynierów od wody był rozlewca napojów gazowanych, a nie inna firma inżynierska.
- Wybierz badania na podstawie mapy. Każdy prostokąt i każda strzałka to miejsce, w którym może zacząć się zmiana. Uszereguj je według tego, jak bardzo zmiana w danym miejscu by ci zaszkodziła lub pomogła, i najpierw zbadaj początek listy.
- Powieś ją na ścianie. Rada z książki wciąż obowiązuje: powieś mapę tam, gdzie twój zespół będzie ją widział codziennie. Mapa, która żyje w prezentacji, zostaje zapomniana w tydzień.
STEEP: lista, która utrzymuje mapę w uczciwości

STEEP oznacza społeczeństwo, technologię, ekonomię, ekologię i politykę (od angielskich pierwszych liter). Jej zadaniem jest wyciągnąć cię poza własną specjalizację. W książce zastosowałem ją do najnudniejszego produktu, jaki przyszedł mi do głowy, tabliczki czekolady, i znalazłem branżę słodyczy otoczoną ruchomymi elementami: otyłość dzieci i cukrzyca w kolumnie społeczeństwa, inteligentne opakowania w technologii, wahania kursów walut i ceny cukru w ekonomii, niszczenie lasów deszczowych w ekologii, a w polityce możliwość, że prawnicy, którzy pokonali przemysł tytoniowy, wezmą na cel „Big Chocolate”. Jeśli tabliczka czekolady ma tyle wektorów zmian, twoja branża ma ich więcej.
Mapowanie systemów w wywiadzie konkurencyjnym
Mapa systemowa jest też najlepszą obroną przed najczęstszym błędem wywiadu konkurencyjnego, czyli obserwowaniem wyłącznie konkurentów, których już znasz. Gdy mapujesz cały przepływ, widzisz, gdzie mógłby się wśliznąć nowy gracz: tańszy surowiec, nowy kanał dystrybucji, regulacja obniżająca barierę wejścia. Esej Meadows zawiera pokrewną uwagę o tym, skąd bierze się zmiana. Autorka szereguje miejsca interwencji w systemie od najsłabszych (korygowanie liczb, takich jak podatki i dotacje) do najsilniejszych (zmiana reguł systemu, jego celów i stojącego za nimi sposobu myślenia) i ostrzega, że te najsilniejsze „nie są intuicyjne”. Rywal, który zmieni reguły twojego rynku, pokona takiego, który tylko obniża ceny.
Ta sama lekcja pojawia się w mojej satyrycznej drugiej książce, How to Predict the Future…and WIN! (2011), pod radą „Nigdy nie sugeruj, że cały model może się zmieniać”. Poważna część pod spodem ostrzega, że „w świecie transformacji najpewniej trzeba będzie zmienić coś dość zasadniczego”, i określa stawkę: „Nowy model biznesowy powstaje wtedy, gdy twoja pozycja w łańcuchu wartości radykalnie się zmienia, a ty prosisz o pieniądze w nowy sposób, z innych powodów, od innych klientów”. Mapa systemowa pozwala to dostrzec, zanim nadejdzie. Przestrogą w książce jest przemysł fonograficzny, który patrzył, jak MP3 zmienia jego pozycję w łańcuchu wartości, i zareagował głównie pozywaniem własnych klientów.
Typowe błędy
- Mapowanie schematu organizacyjnego zamiast systemu. Twoje działy nie są systemem. Systemem jest przepływ materiałów, pieniędzy, informacji i ludzi.
- Zatrzymanie się na granicy branży. Siły, które liczą się najbardziej, zwykle mają początek poza nią.
- Zbyt wiele szczegółów zbyt wcześnie. Mapa wody stała się złożona, bo klient chciał szczegółów. Pierwsza mapa powinna zmieścić się na jednej stronie i zająć jedno popołudnie.
- Traktowanie jej jako gotowej. Mapa systemowa jest punktem wyjścia do badań, a nie wnioskiem. Rysuj ją od nowa w miarę zdobywania wiedzy.
Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się mapa systemowa od łańcucha wartości?
Łańcuch wartości pokazuje, jak jedna firma dodaje wartość od nakładów do sprzedaży. Mapa systemowa pokazuje cały ekosystem wokół decyzji, w tym substytuty, regulatorów, trendy społeczne i siły pozostające poza kontrolą jakiejkolwiek firmy.
Czym jest analiza STEEP?
STEEP to lista kontrolna do badania otoczenia: społeczeństwo, technologia, ekonomia, ekologia i polityka. Odmiany takie jak PEST i PESTEL dodają kategorie lub zmieniają ich nazwy, ale cel pozostaje ten sam: upewnić się, że patrzysz poza własną dziedzinę.
Ile czasu zajmuje zbudowanie mapy systemowej?
Pierwsza wersja zajmuje małemu zespołowi kilka godzin. W pełnym projekcie foresightowym mapa jest dopracowywana w miarę napływu wyników badań trendów.
Powiązane lektury
- Strategic Foresight: A Practitioner’s Guide to Seeing What’s Coming (po angielsku)
- Michael Porter: strateg, który dał wywiadowi konkurencyjnemu jego misję
- How to use trend analysis for business strategy (po angielsku)
Competitive Futures tworzy mapy systemowe i prowadzi badania foresightowe dla firm i rządów; szczegóły na stronie usług (po angielsku).